Numer 4(286)    kwiecień 2009Numer 4(286)    kwiecień 2009
fot.
Jak w Białymstoku budowano sobór św. Mikołaja
Sergiusz Borowik
Pierwszą próbę budowy cerkwi prawosławnej w Białymstoku podjęto w 1818 roku. Z inicjatywy arcybiskupa mińskiego Anatolija, skierowanej do Świątobliwego Synodu, uruchomiono procedury, w wyniku których został wykonany projekt cerkwi i kosztorys opiewający na 21 951 rubli 24 kopiejek ze skarbu państwa. Wyznaczono też miejsce budowy na placu położonym między ul. Bojarską (obecnie Warszawska) a rzeką Białą. Ale do budowy nie doszło (Krzysztof A. Jabłoński, Koncepcje architektoniczne świątyń wschodnich w Białymstoku w pierwszej połowie XIX wieku, Biuletyn Historii Pogranicza, nr 5, 2004 r.). Od 1830 roku istniała już w Białymstoku cerkiew prawosławna św. Aleksandra Newskiego, utworzona w byłej kaplicy w pałacu Branickich.
   

   Ale prawosławnych w Białymstoku przybywało i potrzeba budowy większej cerkwi była coraz bardziej paląca. Dodajmy, że do 1843 roku Białystok był siedzibą władz wojewódzkich, miał więc niemało urzędników.
   Istniejąca w mieście od 1727 r., ufundowana przez Branickich, drewniana cerkiew unicka była bardzo zniszczona i po kasacji unii w 1839 r. uznano, że nie nadaje się do remontu.
   W 1839 roku wykonano projekt nowej cerkwi unickiej, ale nie został zrealizowany (K. A. Jabłoński, cyt. wyżej). Natomiast odżyła inicjatywa budowy prawosławnej cerkwi. Ten plan popierała litewska diecezja prawosławna z siedzibą w Żyrowicach, kierowana przez biskupa Józefa Siemaszko. Na zlecenie synodu wykonano projekt murowanej cerkwi w wojewódzkim mieście Białymstoku.
   Na zachowanym w dokumentach egzemplarzu rzutu poziomego widnieje data ostatecznego zatwierdzenia projektu – 28 grudnia 1840 roku, nr decyzji 3645.
   Według sporządzonego kosztorysu koszt budowy wynosił 36 749 rubli srebrem (dalej wszystkie kwoty będą podawane w rb (sr); 1rb sr = 3,5 rb w asygnatach). Koszt budowy w całości miał pokryć skarb państwa. Starania Litewskiego Duchownego Konsystorza i Synodu o pozyskanie odpowiednich sum na poszczególne etapy budowy i przekazanie ich do niższych instancji trwały przez cały 1841 rok. Pismem z 6 listopada 1841 roku konsystorz powiadamiał dziekana białostockiego, o. prot. Lwa Markiewicza, o wyasygnowaniu ze skarbu państwa pierwszej kwoty na budowę cerkwi w Białymstoku w wysokości 2997 rb 39 kop.
   I tak rok 1842 stał się rokiem przygotowawczym do budowy cerkwi. W piśmie z 19 lutego 1842 r. konsystorz zawiadamia o utworzeniu Białostockiego Duchownego Komitetu Budowlanego w składzie: sobornyj o. prot. Lew Markiewicz (wówczas proboszcz w Rybołach), miejscowy o. prot. Włodzimierz Prorwicz (wówczas proboszcz cerkwi pałacowej św. Aleksandra Newskiego), miejscowy zastępca dziekana o. prot. Onufry Gogolewski (proboszcz w Dojlidach) i architekt diecezjalny Tomasz Tyszecki. Komitet miał organizować i nadzorować budownictwo sakralne i przycerkiewne w całym województwie. Następne korespondencje w sprawach budowy były już adresowane do komitetu. Z roku 1842 zachował się rejestr pism wchodzących do komitetu (47 pism, z których 37 dotyczy budowy cerkwi w Białymstoku) i żurnały (rodzaj protokołów z 47 zebrań komitetu).
   Dokumenty pozwalają dość dokładnie prześledzić działania komitetu. Stały przed nim dwa główne zadania: zapewnienie środków finansowych i troska o jakość materiałów budowlanych oraz opracowanie warunków i przeprowadzenie przetargu na realizację inwestycji. Pismem z 13 kwietnia 1842 roku konsystorz zawiadomił komitet, że na budowę cerkwi zdeponowano 10 000 rubli w Białostockim Zarządzie Skarbowym. Łącznie z poprzednią dotacją była to już suma wystarczająca na pierwszy rok budowy. Kolejnym pismem z 18 maja 1842 roku konsystorz poinformował, że warunki przetargu zostały zatwierdzone, a sam przetarg – dwustopniowy: torgi i pieretorżka – został wyznaczony na 1 i 14 sierpnia. Ostatecznie przetarg odbył się 7 sierpnia. W dokumentach wymienia się uczestników przetargu: wileńscy kupcy Zelik Frydberg z powiernikiem Fajwelem Nachimowiczem oraz Mojżesz Załkind z powiernikiem Dawidem Zabłudowskim, kupiec Kopel Galpern z powiernikiem Szmulem Bylkowszteinem, białostocki kupiec Izaak Zabłudowski i major rezerwy Skrypicki.
   Przetarg wygrał Zelik Frydberg z Fajwelem Nachimowiczem, ale 3 września wspólnie z Mojżeszem Załkindem i Dawidem Zabłudowskim zgłosili, że Nachimowicz ustępuje wygrany kontrakt na rzecz Zabłudowskiego, który zobowiązuje się wybudować cerkiew zgodnie z planem i wszystkimi detalami w wyznaczonym terminie za sumę 30 000 rb. Protesty i propozycje niższych kosztów zgłoszone przez innych uczestników przetargu zostały odrzucone. Kontrakt z Zabłudowskim zatwierdził biskup brzeski Michał (Hołubowicz) z zaleceniem, aby komitet przekonał wykonawcę do pewnych dobrowolnych ustępstw cenowych, traktując je jako ofiarę na budowę cerkwi.
   I rzeczywiście Dawid Zabłudowski złożył pisemną deklarację, że wykona bezpłatnie żelazne kraty do dziesięciu okien cerkwi o ciężarze 2,5 puda każda, z czterema pionowymi i dziesięcioma poprzecznymi prętami, oraz dwa drewniane stoły. Ponadto kupi potrzebne w cerkwi srebrne przedmioty, jak czasza, diskos, krzyż, dwa podświeczniki i ewangelię zdobioną srebrem, z tym aby ofiarowanego srebra łącznie nie było więcej niż pięć funtów. Zatwierdzony kontrakt komitet otrzymał z konsystorza 3 listopada 1842 roku i zarejestrował go u białostockiego notariusza.
   Załączona potwierdzona kopia kontraktu została przekazana wykonawcy robót, Zabłudowskiemu, co oznaczało, że można rozpocząć przygotowania do budowy. Wykonawca wnosił w zastaw nieruchomości i aktywa jako zabezpieczenie przed sprzeniewierzeniem wypłaconych mu pieniędzy. Dawid Zabłudowski jako zastaw zgłosił dom kupca Chaima Zabłudowskiego i cztery murowane sklepy Herszka Karczmarza w Białymstoku oraz dom rodziny kupieckiej Sołowiejczyków w Wilnie. Zgłoszone i przyjęte podlegały zakazowi zmiany właściciela oraz szczególnej ochronie przeciwpożarowej.
   Komitet na zebraniu 9 listopada 1842 roku postanowił, zgodnie z prośbą Dawida Zabłudowskiego, przekazać mu pierwszą ratę pieniędzy – 5884 rb 65 kop. Do ich przekazywania został upoważniony o. prot. O. Gogolewski, który odpowiadał za pisemną dokumentację prac komitetu.
   Cerkiew miała stanąć na placu, na którym stała jeszcze stara drewniana cerkiew unicka, ale prawie dwukrotnie powiększonym w kierunku południowym.
   W październiku 1842 r. konsystorz zdecydował, że dawną cerkiew należy sprzedać na publicznym przetargu. Zalecił też postawienie uczestnikom przetargu kilku warunków – godne wykorzystanie uzyskanego z rozbiórki materiału, wyłączenie z przetargu krzyży na cerkwi z kulami, w których są osadzone (było ich trzy), krzyże mają być zdjęte bez uszkodzeń, plac po rozbiórce ma być uprzątnięty do 15 marca, a miejsce ołtarza ogrodzone i postawiony tam drewniany krzyż.
   Architekt diecezjalny Tomasz Tyszecki wyznaczył jako cenę wywoławczą 50 rb. Komitet ze swojej strony, aby zagwarantować godne wykorzystanie materiału, postanowił dopuścić do udziału w przetargu tylko chrześcijan. Przysięgli rzeczoznawcy zarządu miasta wycenili cerkiew na 70 rubli. Pierwszy przetarg 25 lutego 1843 r. wygrał wojewódzki architekt Kułakowski za 77 rb. Drugi przetarg (pieretorżka) 1 marca wygrał kolegialny registrator Michał Noinski za 105 rb 25 kop.
   W lutym 1843 r. komitet otrzymał z konsystorza szczegółowe plany placu budowy cerkwi z zaznaczeniem ogrodzenia wokół niej (rzut poziomy, zachowany w archiwum), plan fundamentów i cokołu z dokładnym podaniem wszystkich wymiarów, plan ścian cerkwi oraz informację, że inne plany są wykonywane i będą sukcesywnie przesyłane.
   Wykonawca robót, Dawid Zabłudowski, 12 marca 1843 roku zawiadomił komitet, że ma już przygotowane 75 sążni (1 sążeń = ok. 4 m3) kamieni na fundament cerkwi i 52 tys. sztuk cegieł zmagazynowanych we własnej cegielni poza miastem.
   Wykopy pod fundament rozpoczęto 16 kwietnia 1843 roku, a 21 kwietnia archimandryta supraski Nikodem poświęcił kamień węgielny. Prace budowlane trwały od kwietnia do października. Zakończona cała budowa w stanie surowym do kopuły i dzwonnicy, wybudowana w stanie surowym do bębna kopuły i podstawy dzwonnicy z attykami, frontonami i stropami; na zakończonych częściach cerkwi wykonano więźbę dachową i pokryto blachą. Na niedokończonych częściach budowy wykonano tymczasowe zadaszenie – czytamy w raporcie z 1843 roku. Na prace i materiały budowlane komitet wydał 15 003 rb.
   Pierwsze miesiące 1844 roku komitet poświęcił na pozyskanie pieniędzy na dalszą budowę. Zgodnie z kontraktem powinien był wypłacić wykonawcy w listopadzie 1843 r. zaliczkę w wysokości połowy kwoty przewidzianej na 1844 r.
   W piśmie z 26 stycznia 1844 r. do Grodzieńskiego Zarządu Skarbowego domaga się szybkiego przekazania 5000 rb, gdyż Dawid Zabłudowski już żąda, zgodnie z kontraktem, kary jednego procenta od przewidzianej sumy za każdy miesiąc opóźnienia. W raporcie z 23 marca 1844 r. zawiadamia konsystorz, że kosztorys nie obejmuje dostawy płyt kamiennych na schody i ganki wejściowe do cerkwi z Warszawy, napisania ikon do ikonostasu, żelaznych krat do pozostałych okien cerkwi (dziesięć ofiarował wykonawca robót), wykonania chodników i rowków ściekowych dookoła cerkwi, wykonania ogrodzenia placu cerkiewnego.
   Przy tym raporcie załączył też ofertę nauczycieli rysunku i kreśleń z białostockiego gimnazjum, kandydata sztuk pięknych oraz kawalera Gaspara Borowskiego i Marka Przewalińskiego, napisania do cerkwi wszystkich potrzebnych trzydziestu ikon różnych rozmiarów za sumę 600 rb.
   Konsystorz pismem z 10 czerwca odrzucił ofertę, jako nie gwarantującą odpowiedniej jakości ikon, i zalecił przesłanie dokładnego wykazu rozmiarów i treści dwudziestu pięciu ikon do ikonostasu, które będą zamówione w Moskwie. Pozostałe wymienione roboty powinny się zmieścić w 10-procentowej rezerwie kosztorysowej.
   Roboty budowlane przewidziane na rok 1844 były wykonywane bez opóźnień.
   Pod koniec lipca Dawid Zabłudowski zawiadomił architekta diecezjalnego Tyszeckiego, że już kończy budowę kopuły i proponuje, aby ze względu na niesprzyjającą pogodę tynkowanie odłożyć na wiosnę następnego roku. Architekt przyjął propozycję.
   Wiosną 1845 roku zakończono roboty murarsko-tynkarskie i przystąpiono do realizacji prac wystrojowych. Ikony do cerkwi pisał artysta malarz z Moskwy Adrian Małachow, któremu zapłacono 300 rb.
   Dużo kłopotu sprawiły płyty kamienne na schody i ganki przy trzech wejściach do cerkwi –154 sztuk, które zamówiono w Warszawie.
   Cerkiew wyświęcił arcybiskup Józef Siemaszko w 1846 roku.
   Według dokumentów z 1846 roku pierwszy skład priczta soboru św. Mikołaja był następujący – protoijerej Atanazy Łopuszyński, swiaszczennik Mikołaj Samczewski, diakon Bazyli Stankiewicz, diaczok Jan Gapanowicz, ponomar Emilian Karolewicz i prosfornia Zofia Kraskowska. 12 września 1846 roku proboszczem soboru na etacie protoijereja został o. Jan Sitkiewicz. Służył do 1883 roku.
   Jak wyglądała nowa cerkiew, dowiadujemy się z opisu zawartego w księdze inwentarzowej (Gławnaja cerkownaja opiś) z roku 1859: Cerkiew murowana, budowa zakończona w 1846 r. i w tymże roku wyświęcona przez... Józefa, arcybiskupa Litewskiego i Wileńskiego. Cerkiew wybudowana przez skarb państwa długości 45 arsz. i szerokości 28 arsz. W niej ołtarz jeden p.w. św. Mikołaja. Kopuła na niej jedna z krzyżem drewnianym obitym miedzią. Dach na cerkwi i na kopule pokryty blachą. Kopuła pomalowana na niebiesko, a dach cerkwi na czerwono. ... W cerkwi są trzy piece z białych kafli i drewniana podłoga pomalowana olejną farbą. Dzwonnica zbudowana nad wejściem w kształcie wieży, pomost na dzwonnicy pokryty żelazem. Z tego pomostu wznoszą się cztery słupy, zwieńczone niedużą kopułą, na której umieszczona jest iglica obita blachą z krzyżem na wierzchu, obitym miedzią. Między słupami z czterech stron jest żeliwna krata. ... Na dzwonnicy znajduje się pięć dzwonów: największy o wadze 10 pudów i mniejsze 3 pudy, 2 pudy, 35 funtów i 6 funtów. ... Przedołtarzowy ikonostas drewniany, trójpoziomowy, pomalowany białą farbą z rzeźbionymi pozłoconymi kapitelami i gzymsami; nad Carskimi Drzwiami Wszechwidzące Oko, rzeźbione w drzewie i pozłocone.
   W 1848 roku zmarł członek komitetu, o. prot. Włodzimierz Prorwicz. Na jego miejsce powołano o. Jana Sitkewicza.
   Zostało jeszcze wykonanie ogrodzenia cerkwi. Na ten cel wyasygnowano ze skarbu państwa 2555 rb. Projekt ogrodzenia wykonał architekt diecezjalny Tomasz Tyszecki w kwietniu 1844 roku, ale nie został przyjęty. Zaakceptowano projekt architekta S. Paskina i jego pomocnika A. Szymanowskiego.
   Komitet otrzymał zatwierdzony projekt 23 sierpnia 1846 roku. Miesiąc wcześniej Dawid Zabłudowski zawiadamił konsystorz, że na wykonanie ogrodzenia przygotował już dziewięć sążni kamienia budowlanego, 55 tys. sztuk cegły i 90 pudów żelaza. Roboty rozpoczęto w lipcu 1848 r.
   Po dwóch latach delegowani przez konsystorz archimandryta Nikodem i o. Grzegorz Antonikowski z cerkwi pałacowej, z komitetu o. Ioann Sitkiewicz i o. prot. Onufry Gogolewski oraz delegowani przez władze gubernialne naczelnik białostockiej policji mjr Trusow i pomocnik architekta guberni na egzemplarzu projektu zapisali, że wykonanie ogrodzenie według tegoż projektu sprawdzili 17 sierpnia 1850 roku i uznali je za całkowicie zadowalające.

   
   Sergiusz Borowik
   

Opinie

[1] 2014-05-16 13:47:00 Piotr
Arcyciekawe!
Szkoda,ze nie ma zdjec z tamtego okresu.
[2] 2014-05-16 17:43:00 Piotr
Arcyciekawe!
Szkoda,ze nie ma zdjec z tamtego okresu.
[3] 2019-02-16 11:02:00 Игорь: Dzięki
Dzięki za publikację! Ks. Atanazy Franciszek Łopuszyński, chciałbym się o nim więcej dowiedzieć. To jest mój pra-pra-pra-dziadek! († 10 grudnia 1864 r. Gdzie?)

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token