Numer 7(373)    Lipiec 2016Numer 7(373)    Lipiec 2016
fot.Anna Radziukiewicz
Dar królowej Heleny
Doroteusz Fionik
Jak stwierdził prof. Antoni Mironowicz, w XV i XVI wieku w Bielsku było tak wiele ksiąg rękopiśmiennych, że można było je wypożyczać i przekazywać w darze do innych ośrodków. Jedną z takich ksiąg był „Prolog” z 1496 roku, napisany w Bielsku na zlecenie namiestnika bielskiego Sołtana Sołtanowicza. W tym samym czasie w mieście powstawały też ikony. Do miejscowych pięciu cerkwi trafiały także dzieła wybitnych mistrzów, stworzone w innych centrach. Jednym z nich jest Bielska Ikona Bogarodzicy z cerkwi Preczystieńskiej – Zamkowej.
Tradycja głosi, że ikonę podarowała bielskiej cerkwi wielka księżna i królowa Helena Iwanówna, żona Aleksandra Jagiellończyka. Gdy w 1507 roku, po śmierci męża, otrzymała Bielsk, Brańsk i Suraż w dożywotnie władanie, zaczęła wkładać w te ziemie część swego kapitału, zarówno materialnego, jak i duchowego. Były to także fundacje cerkwi i monasterów, w tym bielskiego, drohiczyńskiego i supraskiego.
Wraz z księżną Heleną w 1496 roku do Wilna trafiła ikona Bogarodzicy Hodegetrii. Helena otrzymała ją jako ślubne wiano od swej matki, wielkiej księżnej Sofii Paleolog. Wileńska ikona znajdowała się początkowo w zamkowych pokojach księżnej Heleny. Po jej śmierci trafiła do katedralnej cerkwi Uspieńskiej w Wilnie, gdzie ikonę umieszczono przy grobowcu monarchini.
Ikona Wileńska mogła być więc pierwowzorem do napisania Bielskiej Hodegetrii. Wskazuje na to ich wyraźne podobieństwo stylistyczne. Uwidacznia się ono szczególnie w pochyleniu głowy Bogarodzicy ku Zbawicielowi i Jego wyraźne odchylenie do tyłu.
Obie ikony reprezentują typ Hodegetrii Jerozolimsko-Gruzińskiej. Nie znamy, niestety, oryginalnego wizerunku Ikony Wileńskiej, bez okładu i przemalowań. Zachowało się tylko graficzne, drukowane jej przedstawienie, zaś samo dzieło zaginęło w czasie pierwszej wojny światowej. Dlatego też Bielska Ikona Bogarodzicy może dać odpowiedź na pytanie – jak wyglądał oryginał Ikony Wileńskiej.
W przypadku Bielskiej Bogarodzicy mamy do czynienia z dziełem znamienitym. Białostocka historyk sztuki Joanna Tomalska pisze: „Cechy stylistyczne ikony z Bielska Podlaskiego, szczególnie zaś ciemne karnacje ciał, niezwykle długie palce dłoni Matki Boskiej, mistrzowsko kładziona pława (łagodne, walorowe rozjaśnienia w partii twarzy), opracowanie szat za pomocą szeregu finezyjnych linii, tworzących skomplikowane układy tkanin, hagiogramy, umieszczone na prostokątnych polach-kartuszach ozdobionych ostróżkami, plasują ikonę w grupie dzieł najwyższej klasy” (Białoruskie Zeszyty Historyczne, t. 36). Długie palce, a także sposób ukazania nosa, ust i brwi Bogarodzicy mogą wskazywać na związki bielskiej ikony ze szkołą italokreteńską.
Cechą charakterystyczną bielskiej ikony są rzeźbione aureole postaci, dekorowane motywami roślinnymi. Ten element był popularny na ikonach włoskich i bałkańskich, a także ikonach szkoły białoruskiej z XVI-XVII wieku. Na Podlasiu takie ornamentowane detale są znane z ikony Znamienije z Topilca, Tychwińskiej z Brańska czy też carskich wrót z Milejczyc.
Wyraźne związki bielskiej ikony ze stylistyką ikon bałkańskich czy greckich mogą skłaniać do ciekawych wniosków. Joanna Tomalska porównała naszą ikonę z zachowanymi freskami supraskimi. Badaczka zwróciła uwagę na plastyczny motyw akantu, widoczny na aureoli Bogarodzicy i Chrystusa. Taki sam motyw, nieznany z innych dzieł, widnieje na filarach cerkwi obronnej w Supraślu. Podobne do wizerunków postaci z Ikony Bielskiej są także przedstawienia postaci świętych na zachowanych freskach supraskich – św. Nikity, Dymitra czy Jerzego.
Ikonę Bielskiej Hodegetrii mogli więc stworzyć mistrzowie z Bałkanów lub ich podlascy uczniowie, którzy w latach 1536-1557 tworzyli freski dla cerkwi w Supraślu. Była ona bezpośrednim nawiązaniem do grecko-bizantyńskiej Wileńskiej Ikony Bogardzicy, związanej z fundatorką monasteru bielskiego i supraskiego – królową Heleną, w której płynęła krew cesarzy bizantyńskich. O tym, że ikona powstała na naszych terenach, świadczy materiał – deski lipowe.
Bielska Ikona Bogarodzicy pierwotnie znajdowała się w ikonostasie, obok równie starej ikony Zbawiciela. W XVIII wieku, po zbudowaniu nowej świątyni Preczystieńskiej, umieszczono ją w kiocie przy ścianie ołtarzowej – gornim miestie. O cudownej ikonie pisze w swej monografii o Bielsku z 1845 roku prof. Józef Jaroszewicz. Cerkiew Preczystieńska z jej ikoną była w tym czasie głównym celem pielgrzymek na Podlasiu. Odpusty na Preczystą gromadziły tysiące ludzi, a tygodniowy jarmark – rzesze kupców z kilku powiatów.
Ikona szczęśliwie przetrwała okres pierwszej wojny. Cudem ocalała też z pożogi następnej. Otóż w ostatnich dniach lipca 1944 roku, w obliczu zbliżającego się frontu i artyleryjskiego ostrzału miasta, o. Łukasz Plutowicz, pełniący obowiązki proboszcza, postanowił ikonę ukryć w bezpiecznym miejscu. Wraz ze starostą cerkiewnym mecenasem Danielem Łukaszukiem i nauczycielką Ludmiłą Jermakowicz wyjął ikonę z kiotu, włożył do skrzyni i zakopał w cerkiewnym ogrodzie. Po kilku dniach zaczął się ostrzał artyleryjski Bielska z dział radzieckich. Jeden z pocisków uderzył we wschodnią ścianę ołtarzową cerkwi, gdzie wcześniej wisiała ikona. Pocisk wybił wielką dziurę, wpadł do wnętrza cerkwi i, rozbijając ikonostas, przy kolumnie wrył się w podłogę. Nie rozerwał się jednak, potem radzieccy saperzy go unieszkodliwili.
Po remoncie cerkwi, prowadzonym pod nadzorem Zachariasza Szachowicza i o. Konstantego Bajko, ikona wróciła na dawne miejsce, do prezbiterium. Wierni mogli adorować bezpośrednio jedynie XIX-wieczną kopię ikony, umieszczoną w kiocie przed ikonostasem.
W 1970 roku, kiedy proboszczem cerkwi był o. Włodzimierz Bliźniuk, dokonano profesjonalnej konserwacji ikony. Zdjęto wszystkie warstwy przemalowań (najmniej było ich na szatach, natomiast z dłoni zdjęto aż osiem warstw farb).
Po 1998 roku nowy biskup bielski Grzegorz postanowił Bielską Ikonę Bogarodzicy przybliżyć wiernym. Oryginał ikony przeniesiono z prezbiterium do nawy głównej, umieszczając w kiocie przy ścianie północnej. Za ołtarzem umieszczono zaś kopię z okładem. Od tej pory w każdy piątek przy ikonie są odprawiane akatysty.
Kult cudownej Ikony Bielskiej umacniał się i rozpowszechniał. W 2007 roku, pięścet lat od czasu nadania królowej Helenie miasta Bielska, odbyły się pierwsze oficjalne uroczystości, poświęcone ikonie. Obchody uświetniła sesja naukowa oraz nadanie imienia królowej Heleny jednemu z parków. W 2013 roku, w dniu święta Bielskiej Ikony, z cerkwi Preczystieńskiej wyruszyła na Górę Zamkową procesja, symbolizująca przeniesienie cerkwi w 1562 roku na Stare Miasto.
Święto Bielskiej Ikony Bogarodzicy przypada w drugą niedzielę czerwca. O cerkwi Preczystieńskiej i i jej ikonie poeci pisali wiersze, a muzycy pieśni. Najnowszy taki utwór stworzyła Marta Zinkiewicz, dyrygent chóru cerkwi Zamkowej. W trakcie czerwcowej, świątecznej Liturgii zaśpiewały ją dzieci z Przedszkola im. św. Gabriela Zabłudowskiego.

Doroteusz Fionik
fot. Irena Łozowik

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token