Numer 11(377)    Listopad 2016Numer 11(377)    Listopad 2016
fot.Natalia Klimuk
Historia i pamięć
Dorota Wysocka
Podkreślam, to nie jest praca historyczna. Fakty zostały ustalone już dawno i nie podważa się w książce przyjętych ustaleń.
Wiadomo zatem, że Rajs był żołnierzem działającej na Wileńszczyźnie Armii Krajowej, w 1945 roku zszedł do antykomunistycznego podziemia, znalazł się w oddziale „Łupaszki”, a po jego wyjeździe oddał się pod komendę Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, gdzie został dowódcą Pogotowia Akcji Specjalnej.
To jego oddział spalił białoruskie wsie Zaleszany, Zanie, Szpaki i Końcowiznę, gdzie zabito kilkudziesięciu ich mieszkańców, i rozstrzelał 28 wyłącznie prawosławnych furmanów (katolików puszczono do domów). Jesienią 1946 roku „Bury” rozwiązał oddział, wyjechał na Ziemie Odzyskane, gdzie po dwóch latach został aresztowany i skazany na śmierć. Wyrok ten został oficjalnie unieważniony w roku 1995, rodzina Rajsa dostała odszkodowanie.
Odrębne śledztwo w jego sprawie podjął białostocki oddział IPN. Przesłuchano chyba wszystkich żyjących świadków zdarzeń. Śledztwo w 2005 roku umorzono, gdyż sprawcy zbrodni już nie żyli, ważna była jednak jego konkluzja: „Zabójstwa furmanów i pacyfikacji wsi w styczniu i lutym 1946 roku nie można utożsamiać z walką o niepodległy byt państwa, gdyż noszą znamiona ludobójstwa”.
Rzecz dotyczy zatem pamięci, ale nie tej utrwalanej w rodzinnych przekazach, można powiedzieć prywatnej, a jej wersji uproszczonej, ujednoliconej, swoistego wyobrażenia o przeszłości własnej grupy, czyli pamięci zbiorowej. Taka pamięć jest zmienna, dynamiczna, wciąż przebudowywana, członkowie grupy wybierają z przeszłości elementy, które chcą zachować, wartościują je.
To na zbiorowej pamięci opiera się polityka historyczna, czyli kształtowana przez państwo wizja przeszłości, to zbiorowa pamięć ułatwia identyfikowanie się z grupą, budowanie poczucia tożsamości, z niej czerpane są wzory i symbole.
Historia jest nauką, dążącą do ustalenia ścisłego i obiektywnego w miarę możliwości obrazu przeszłości, zbiorowa pamięć zadowala się obrazem potocznym, metaforycznym, wyselekcjonowanym, choć niekoniecznie zafałszowanym.
Społeczeństwo jest wielością wspólnot pamiętania, różne grupy mają odmienne nieraz wizje przeszłości, w dużym stopniu dotyczy to grup mniejszościowych, w tym mniejszości narodowych. Prowadzi to do konfliktu pamięci. A konflikty takie mają kilka uniwersalnych cech. Po pierwsze skupiają się wokół „miejsc pamięci”, w tym przypadku będzie to odmienne postrzeganie postaci Romualda Rajsa czy szerzej „żołnierzy wyklętych”, po drugie stają się podłożem innych konfliktów – politycznych, etnicznych czy religijnych i wreszcie mają tendencję do odradzania się po długim nawet okresie uśpienia.
Przedmiotem zainteresowania autorki jest odmienna pamięć polskiej i katolickiej większości oraz białoruskiej i prawosławnej mniejszości. Weszły one w konflikt na tle oceny działalności „Burego”.
Źródłem, na którym oparła swoje badania, jest kilka tytułów prasowych – dzienników centralnych („Nasz Dziennik”, „Rzeczpospolita”, „Gazeta Wyborcza”) i regionalnych („Gazeta Współczesna”, „Kurier Poranny”), tygodnik „Przegląd”, miesięcznik „Przegląd Prawosławny” oraz strony internetowe na Facebooku – „Kpt. Romuald Rajs „Bury” mój bohater” i „Kpt. Romuald Rajs „Bury” nie mój bohater” wraz z komentarzami.
„Bury” pojawia się oczywiście w prasie lokalnej o wiele częściej niż w centralnej, ale jeśli chodzi o samą jego osobę, prym wiedzie nasz miesięcznik, po nim regionalne dzienniki, określający się jako lewicowy tygodnik „Przegląd” i dzienniki centralne.
Tytuły te autorka posegregowała na w mniejszym lub większym stopniu odbijające pamięć zbiorową Polaków i Białorusinów. Na skali „od do” na skrajnych pozycjach umieściła obie strony internetowe, wśród tytułów prasowych skrajne skrzydła to „Przegląd Prawosławny” i „Nasz Dziennik”.

(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)

Dorota Wysocka
Anna Moroz, Między pamięcią a historią. Konflikt pamięci zbiorowych Polaków i Białorusinów na przykładzie postaci Romualda Rajsa „Burego”, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2016, ss.260 +24 s. zdjęć.

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token