Numer 2(380)    Luty 2017Numer 2(380)    Luty 2017
fot.Andrzej Karpowicz
Wileńskie monastery
o. Denis Rusnak
W dziejach prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim dwa monastery wileńskie, Świętej Trójcy oraz Świętego Ducha, odegrały szczególną rolę. Monaster Świętej Trójcy był pierwszym prawosławnym ośrodkiem zakonnym na terenie Wilna, a po odebraniu go w 1609 roku przez unitów, swoistą kontynuacją stał się monaster Świętego Ducha.
U źródeł wileńskich monasterów leży kult świętych męczenników Antoniego, Jana i Eustachego, członków wielkoksiążęcej drużyny, którzy ponieśli śmierć w 1347 r, za panowania wielkiego księcia Olgierda. Żoną księcia była chrześcijańska księżniczka witebska Maria Jarosławna, która przybyła do Wilna wraz ze swoim spowiednikiem Nestorem.
Pierwotnie chrzest z rąk Nestora przyjęli bracia Kumec i Nieżyło. Nosili odtąd imiona Jan i Antoni. Nie kryli się ze zmianą wiary. Bezpośrednim powodem represji była odmowa spożycia mięsa w postny dla chrześcijan piątek. Książę odebrał to jako publiczne podważenie jego autorytetu. Olgierd nie bronił poddanym zmieniać wiarę, ale nie znosił sprzeciwu, tymczasem bracia publicznie potwierdzili, że Boga stawiają wyżej niż wolę władcy.
Zostali wtrąceni do więzienia i poddani torturom. 14 kwietnia 1347 r. Antoni został powieszony na dębie w lesie za murami. Po dziesięciu dniach, 24 kwietnia, na tym samym drzewie powieszono Jana. W drużynie Olgierda służył również ich krewny, Kruglec, który podczas chrztu przyjął imię Eustachy. On także podczas postu odmówił zjedzenia mięsa. Męczeńską śmierć poniósł 13 grudnia 1347 r.
Ciała męczenników pochowano w nieistniejącej już cerkwi św. Mikołaja przy ulicy Zamkowej.
Jeszcze za życia księcia Olgierda na miejscu śmierci męczenników została zbudowana pierwsza drewniana świątynia Świętej Trójcy.
Kult męczenników szybko rozprzestrzenił się na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Rusi Moskiewskiej i Nowogrodzkiej.
Cerkiew Świętej Trójcy stała się nowym ośrodkiem prawosławia w Wilnie (obok istniejącej już świątyni katedralnej Zaśnięcia Przenajświętszej Bogarodzicy). Za czasów Kazimierza Jagiellończyka, który zabronił prawosławnym budowy nowych oraz remontowania starych świątyń, cerkiew podupadła i przez pewien czas była nieczynna. Odbudował ją dopiero po 1514 roku książę Konstanty Ostrogski. Po zwycięstwie dowodzonych przez niego wojsk litewskich nad wojskiem moskiewskim nad Orszą otrzymał królewskie pozwolenie na budowę dwóch murowanych świątyń w Wilnie. Wówczas została odbudowana cerkiew Świętej Trójcy oraz zbudowana nowa cerkiew św. Mikołaja.
Nie wiemy, jak wyglądała odbudowana w 1514 roku cerkiew. W 1706 roku zniszczył ją wielki pożar. Odbudowując, powiększono ją, wydłużając nawę i zmieniając przedsionek.
W połowie XV wieku obok cerkwi Świętej Trójcy powstał męski monaster, który w następnym stuleciu stał się jednym z najważniejszych prawosławnych ośrodków zakonnych w Wielkim Księstwie Litewskim.
W drugiej połowie XVI wieku znaczenie monasteru wzrosło. W 1584 roku przy monasterze powstało bractwo cerkiewne. skupiające ludzi różnego pochodzenia oraz fachu, których łączyła wiara. Mieszczan i magnatów. Odwiedzający Wilno w 1588 roku patriarcha konstantynopolitański Jeremiasz II udzielił błogosławieństwa bractwu oraz własną pieczęcią zatwierdził statut, w którym przewidziano powołanie szkoły oraz drukarni dla potrzeb Cerkwi. Król Zygmunt III nadal bractwu w 1589 roku prawo samorządności. Bractwo posiadało cztery kamienice w mieście, w których funkcjonowały szkoła, szpital, przytułek oraz drukarnia.
Po zawarciu w 1596 r. unii kościelnej w Brześciu społeczność prawosławna Rzeczypospolitej została podzielona. Duchowieństwo świeckie opowiadało się przeważnie po stronie zwierzchników swoich diecezji, lecz tu również wystąpiły podziały. Ruskie mieszczaństwo, a zwłaszcza bractwa cerkiewne, opowiedziały się przeciwko unii. Zdecydowanie antyunijne stanowisko zajęło duchowieństwo zakonne. Prawosławne ośrodki zakonne przez następne lata broniły odrębności i stanu posiadania Cerkwi przed roszczeniami przedstawicieli obrządku unickiego.
Przed twórcami unii stanęła konieczność utworzenia własnych ośrodków zakonnych, ponieważ w Cerkwi wschodniej klasztory przygotowywały także przyszłych biskupów.
Twórcą unickiego zakonu bazylianów był metropolita Hipacy Pociej. Królewskim dekretem z 20 lutego 1609 r. wileński monaster Świętej Trójcy został przekazany unitom. Klasztor uczynił Hipacy Pociej główną siedzibą zakonu bazylianów i unickiego kolegium. Pierwszym przełożonym monasteru został archimandryta Józef Welamin Rutski. Monaster wyjęto spod jurysdykcji hierarchii unickiej i bezpośrednio podporządkowano Rzymowi.
Jednym z pierwszych posunięć bazylianów było sprowadzenie z soboru katedralnego Zaśnięcia Bogurodzicy w Wilnie do monasteru Świętej Trójcy relikwii świętych męczenników wileńskich oraz ikony Bogarodzicy, zwanej Odegetria Wileńska. Jej historia wiąże się z postacią Zofii Paleolog, bratanicy ostatniego cesarza Bizancjum, która przywiozła ikonę do Moskwy, a w 1495 r. ofiarowała córce, Helenie, gdy ta poślubiła wielkiego księcia litewskiego i późniejszego króla Polski Aleksandra Jagiellończyka.
Na szczególną uwagę zasługują losy relikwii Antoniego, Jana i Eustachego.
Unici i katolicy także uznawali męczenników wileńskich za swoich świętych, nie wznosili jednak ku ich czci ołtarzy ani kaplic. Relikwie zostały ukryte w podziemiach monasterskiej świątyni. Zostały one tam odnalezione i przekazane prawosławnym w 1655 roku, kiedy w trakcie wojny polsko-rosyjskiej wojska cara Aleksego zajęły Wilno. Przeniesione wówczas do prawosławnego monasteru Świętego Ducha, zostały ukryte w podziemiach głównej świątyni.
Monaster Zstąpienia Świętego Ducha na Apostołów to nowy prawosławny ośrodek zakonny, powołany w odpowiedzi na odebranie przez unitów nie tylko monasteru Świętej Trójcy, ale i wszystkich (trzynastu) prawosławnych świątyń. Główna świątynia monasteru Świętego Ducha była jedyną prawosławną świątynią miasta do momentu zniesienia unii w 1839 roku.
Drewniana cerkiew Zstąpienia Świętego Ducha na Apostołów powstała w 1597 roku niedaleko, po drugiej stronie ulicy, cerkwi Świętej Trójcy, choć prawo po roku 1596 zabraniało prawosławnym budowy nowych świątyń. Stanęła na prywatnej ziemi sióstr Teodory i Anny Wołowicz, żon wojewody brzeskiego i smoleńskiego. Ich pozycja społeczna była zbyt wysoka, ażeby zabronić im budowy na własnym placu.
Wokół cerkwi powstały budynki, w których umieszczono bracką drukarnię oraz bracką, na bardzo wysokim poziomie, szkołę (bractwo Świętej Trójcy przekształciło się z czasem w Bractwo Świętego Ducha).
Pierwszym przełożonym monasteru został archimandryta Leoncjusz Karpowicz, który wcześniej pracował w drukarni brackiej i był wielokrotnie więziony przez władze państwowe, kolejnym Melecjusz Smotrycki, który objął tę godność będąc arcybiskupem połockim. Trzecim przełożonym został Józef Bobrikowicz, biskup mścisławski i mohylewski, który w 1633 roku otrzymał prawo budowy nowej murowanej świątyni monasterskiej. Powstała ona w 1634 roku, pierwsze nabożeństwo odbyło się 16 kwietnia 1634 roku.
Początki monasteru Świętego Ducha w Wilnie były zatem związane z kolejnymi świętymi naszej Cerkwi. Kanonizowani zostali Leoncjusz Karpowicz i ihumen Paweł z monasteru krońskiego, który zastępował Leoncjusza Karpowicza w posłudze przełożonego monasteru podczas uwięzienia tego ostatniego. Św. Paweł, wileński męczennik, zginął w nieznanych do końca okolicznościach z powodu swojej działalności w obronie prawosławia. Św. Leoncjusz Karpowicz, kanonizowany jako prepodobnyj ispowiednik, był wielokrotnie więziony i prześladowany. Dzięki ofiarności tych świętych powstał monaster, który w ciągu dwustu lat, broniąc prawosławia, zapewnił ciągłość tradycji monastycznej, życia liturgicznego i religijnego w Wilnie.
Monaster Świętego Ducha był bezpośrednią kontynuacją monasteru Świętej Trójcy. Stał się ostoją prawosławia, miejscem, gdzie można było posłuchać wybitnych kaznodziei, Laurencjusza, Stefana Zizaniego, Melecjusza Smotryckiego. Do Wilna również przyjeżdżał głosić kazania w obronie prawosławia hieromnich soboru katedralnego w Czernihowie Dymitr Tuptało, później kanonizowany święty Dymitr Rostowski.

(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)

o. Denis Rusnak
opr. ota
fot. Anna Radziukiewicz

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token