Ze wszystkich gór świata mieszkańcy uciekają w doliny, do miast, w poszukiwaniu lepszego życia. Tak jest w Himalajach, ale też w Beskidach. Po słowackiej stronie głównego grzbietu Beskidu Niskiego celem tych migracji jest Preszów (Prešov). Dziś jest on nieformalną stolicą narodu zwanego tam Rusinami. W mieście jest Muzeum Kultury Rusinów.
Preszów jest siedzibą biskupów greckokatolickiego i prawo-
sławnego. Jest tu katedra greckokatolicka i wydział poświęcony temu wyznaniu na miejscowym uniwersytecie, a także sobór prawosławny i prawosławny wydział uniwersytecki.
Aż do XX wieku prawosławnych było w Preszowie niewielu. Byli to Rusini, Grecy, Bułgarzy i Serbowie – głównie kupcy. Ich liczba nie przekraczała procenta mieszkańców, nie było cerkwi. Po 1918 roku liczba prawosławnych nieznacznie wzrosła. W 1930 było ich tu 90, a więc nadal niewielu. Powstała jednak prawosławna diecezja mukaczewsko-preszowska, która po zmianach od 1950 roku funkcjonuje jako eparchia preszowska.
Na Słowacji mieszka obecnie około 50 tys. prawosławnych i funkcjonują dwie prawosławne eparchie – preszowska i michałowsko-koszycka.
Sobór prawosławny św. Aleksandra Newskiego (Katedrálny chrám svätého kniežaťa Alexandra Nevského) znajduje sie niedaleko dworca kolejowego przy ul. Partyzantów (Partizánska) 3. W pobliżu są tory kolejowe i bloki mieszkalne.
Cerkiew powstała w latach 1946-1950 ze składek wiernych i została konsekrowana w lutym 1950 roku przez archimandrytę Andrzeja (Kołomackiego), który był autorem projektu świątyni.
Sobór w Preszowie, oglądany z zewnątrz, nieco przypomina cerkiew w Hrubieszowie (najdalej na wschód wysuniętym mieście Polski) – jedyną w Polsce, która ma aż 13 kopuł symbolizujących Chrystusa i dwunastu ewangelistów. W Preszowie jest mniej kopuł, ale i tak robią duże wrażenie.
Świątynia posiada część starszą, środkową z pięcioma zwieńczonymi krzyżami kopułami symbolizującymi Chrystusa i czterech ewangelistów. Jest to więc klasyczne piatigławie, tak jak np. w soborze metropolitalnym św. Marii Magdaleny w Warszawie. Nawiązuje wyraźnie do cerkwi rosyjskich. Od wschodu znajduje się półkolista część ołtarzowa, a od zachodu dzwonnica, wzniesiona w latach 1969-1970, również zwieńczone kopułami.
W drugim etapie budowy dodano z trzech stron przedsionki, też zwieńczone kopułami. Całość jest otynkowana na biało i ozdobiona dekoracyjnymi szczytami, tzw. kokosznikami.
Wnętrze cerkwi jest skromne. Ściany są białe, bez polichromii, stanowią przeciwieństwo bajecznie kolorowych wnętrz polskich murowanych cerkwi.Wyróżnia się dwurzędowy drewniany ikonostas, zdobiony złoconymi elementami m.in. stylizowaną złotą winoroślą, w którym znajduje się piętnaście ikon. Pośrodku, na carskich wrotach umieszczone są niewielkie ikony – dwie prostokątne przedstawiają scenę Zwiastowania, a cztery owalne ewangelistów. Obok widnieją tradycyjne ikony Matki Bożej z Dzieciątkiem i Chrystusa na tronie. Na diakońskich wrotach umieszczone są wyobrażenia archaniołów. W drugim rzędzie, nad carskimi wrotami, w medalionie na złotym tle widnieje wizerunek Chrystusa, a po jego obu stronach, również w medalionach, przedstawiono czterech świętych – od północnej strony ulicy Sergiusza z Radoneża i św. Nestora Kronikarza, od południowej św. Jana Rylskiego i św. Klemensa z Ochrydy.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Maria i Przemysław Pilichowie
fot. autorzy
