Szamotuły to miasto położone 36 kilometrów na północny zachód od Poznania. W dawnych budynkach zamkowych mieści się tam Muzeum – Zamek Górków, a jednym z jego działów jest bardzo interesujący zbiór ikon. Zostały one w dużej mierze zarekwirowane przemytnikom. W Szamotułach od 1994 roku zgromadzono około 1200 ikon, ale eksponuje się tylko około 350. Ikony umieszczone są w dużej sali o gotyckich murach, podzielonej na dwie części arkadowym, również gotyckim murem.
W zbiorze muzeum dominują prace XIX-wieczne. Dwie najstarsze eksponowane ikony to obraz Matki Bożej „Krzew Gorejący” oraz Mandylion. Obie powstały w Rosji w drugiej połowie XVII wieku.
Ikony pochodzą z różnych warsztatów Rosji, dzisiejszej Ukrainy i Białorusi. Oprócz wykonanych w renomowanych pracowniach ikonopisarskich są też powstałe w małych warsztatach rzemieślniczych na zamówienie niebogatych klientów. Ikony te charakteryzują się zazwyczaj dość niskim poziomem technicznym i artystycznym.
Większość prezentowanych w muzeum ikon wykonano techniką tradycyjną, czyli temperą na desce. Obok wyobrażeń maryjnych i Chrystusa Pantokratora najliczniejsze są wizerunki świętego Mikołaja Cudotwórcy.
Najciekawszą grupą są małe, czasem nawet maleńkie, ikony emaliowane. Umieszczane były na szatach i księgach liturgicznych. Powstały przede wszystkim w Rostowie Wielkim (stamtąd zachowało się ich najwięcej), Moskwie i Petersburgu. Szczególnie popularne były w XVIII, XIX i na początku XX wieku. Wyroby emaliowane znano już w starożytności. Średniowieczna Ruś przejęła technikę ich wyrobu z Bizancjum. W Szamotułach jest ponad 140 małych emaliowanych ikonek. Jest to największy i najprawdopodobniej jedyny ich taki zbiór w Polsce.
W skład zbioru wchodzą również wyroby z metalu – bogato zdobione krzyże prawosławne, plakiety i ołtarzyki przenośne z okresu od XVII do XX wieku. Ich pochodzenie i dokładny czas powstania są w większości nieznane. Część to wyroby związane ze starowiercami (staroobrzędowcami) – metalowe formy na drewnianym podobraziu.
Z 1967 roku pochodzi ikona Jerzego Nowosielskiego, przestawiająca Matkę Bożą z Dzieciątkiem. w typie Umilenije (Eleusa).
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Maria i Przemysław Pilichowie, fot. autorzy
