Zaskakujące odkrycie w zakurzonym klasztorze
W roku 1873 grecki arcybiskup Philotheos Bryennios przetrząsał bibliotekę w klasztorze Świętego Grobu w Konstantynopolu. Liczył na to, że znajdzie manuskrypty już znane badaczom, być może jakieś kopie znanych pism Ojców Kościoła. Zamiast tego trafił na prawdziwą sensację. W kodeksie spisanym w 1056 roku odkrył pełny tekst dzieła znanego w źródłach jedynie z nazwy i krótkich wzmianek: Didache, czyli „Nauka Dwunastu Apostołów”. Był to przewodnik do życia chrześcijańskiego, który – choć niemal tak stary jak najwcześniejsze pisma Nowego Testamentu – zdawał się zaginąć na całe stulecia.
Po dokładnym przestudiowaniu i przepisaniu rękopisu, w 1883 roku Bryennios upublicznił swoje odkrycie. Wieść o odnalezieniu tak wczesnego chrześcijańskiego „podręcznika” zelektryzowała historyków i teologów. Niektórzy porównywali to znalezisko do odnalezienia nieznanej sztuki Szekspira lub nieodkrytego wcześniej listu autorstwa św. Pawła. Wkrótce cały świat usłyszał o Didache jako o jednym z najstarszych świadectw życia pierwotnego Kościoła.
Czym jest Didache?
Choć Didache często nosi pełną nazwę „Nauka Pana do Narodów przez Dwunastu Apostołów”, nie przypomina ani Ewangelii, ani listów apostolskich. To raczej praktyczny przewodnik – rodzaj krótkiego katechizmu, który instruował pierwszych chrześcijan, jak się modlić, sprawować chrzest, obchodzić wspólny posiłek eucharystyczny i rozpoznawać fałszywych nauczycieli. Wielu uczonych datuje jego powstanie na koniec I lub początek II wieku (około 50-150 r.n.e.), co plasuje go w czasach, gdy młoda wiara chrześcijańska była wciąż ściśle zakorzeniona w tradycji żydowskiej, a jednocześnie powoli tworzyła własną tożsamość.
W Didache nie znajdziemy rozwiniętej teologii chrystologicznej, charakterystycznej dla późniejszych soborów czy listów Nowego Testamentu. Zamiast tego widać tu duszpasterską troskę o to, by małe, nieraz zagrożone wspólnoty umiały rozpoznawać prawdziwych proroków, prowadziły życie moralne i uporządkowane, a także potrafiły w prosty sposób sprawować rytuały wiary.
Dwie Drogi: moralna wizja w Didache
Pierwsze rozdziały Didache otwiera zaskakująco surowe i obrazowe stwierdzenie: „Istnieją dwie drogi: jedna życia i jedna śmierci, i wielka jest między nimi różnica”. Ta wizja tzw. „Dwóch Dróg” przypomina moralne pouczenia spotykane w pismach żydowskich, a także fragmenty z Ewangelii św. Mateusza (zwłaszcza Kazania na Górze). „Droga Życia” to miłość Boga, miłość bliźniego, unikanie gniewu, zazdrości czy obmowy. Tekst Didache przywołuje też Złotą Zasadę w słowach bliskich ewangelicznym: „Cokolwiek chcesz, by się tobie nie działo, i ty nie czyń drugiemu”.
Natomiast „Droga Śmierci” to katalog występków – od morderstwa, przez chciwość i bałwochwalstwo, po szeroko rozumianą niegodziwość. Pierwsze pokolenia chrześcijan były niewielkimi grupkami wiernych, często zdanymi na siebie i atakowanymi z zewnątrz. Dla nich podkreślanie jasnego rozróżnienia między dobrem a złem było nie tylko kwestią etyki, ale i przetrwania oraz wierności nauce Jezusa.
Chrzest i Eucharystia: rdzeń wczesnego rytuału
Po surowych rozdziałach etycznych, Didache przechodzi do spraw typowo liturgicznych. Szczególne wrażenie robią instrukcje o chrzcie. Tekst mówi wprost, by chrzcić w „żywej wodzie” (czyli w płynącym źródle), ale jeśli nie ma się dostępu do rzeki czy strumienia, można użyć jakiejkolwiek wody. Wskazane jest także, by chrzczony i chrzczący pościli przed obrzędem. W jednym z fragmentów czytamy:
„Chrzest ma się dokonać w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego w wodzie bieżącej, jeśli to możliwe. Jeśli nie masz wody bieżącej, użyj innej. Jeśli nie możesz w zimnej, użyj ciepłej. Jeśli brak i takiej, polej trzy razy głowę”.
Ta elastyczność była bardzo praktyczna. Pierwsi chrześcijanie nie zawsze mieli luksus dostępnych baptysteriów czy pełnych zanurzeń. Istotna była intencja i wiara, a niekoniecznie idealne warunki.
Podobną prostotę widać przy opisie Eucharystii. Didache przytacza krótkie modlitwy błogosławieństwa nad chlebem i winem, np. słowa dziękczynne za „winny szczep Dawidowy”. Nie znajdziemy tu jeszcze złożonych teologii obecności Chrystusa w postaciach eucharystycznych. Zamiast tego jest rodzinna atmosfera wspólnego posiłku, gdzie radość i wdzięczność stanowią centrum świętowania. Didache jednak wyraźnie zastrzega, by do tego stołu dopuszczać wyłącznie ochrzczonych. Ma to być znak jedności i powagi uczestnictwa we wspólnocie.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Piotr Biegasiewicz
