28 listopada w położonym 130 kilometrów na południowy wschód od Stambułu 44-tysięcznym tureckim Izniku, dawnej starożytnej Nicei, odbyły się uroczystości upamię-tniające 1700 rocznicę I Soboru Powszechnego. Miejsce obchodów z udziałem papieża Leona XIV, patriarchy Bar-tłomieja I oraz innych dostojników kościelnych zostało wybrane nieprzypadkowo. Starożytna Nicea była stolicą chrześcijańskiej myśli. Tu dwukrotnie odbywały się Sobory Powszechne, pierwszy, w 325 roku, sformułował tekst Credo (Wieruju), siódmy, w 787, położył kres ikonoklazmowi.
Podest z dwiema dużymi ikonami, Chrystusa Pantokratora
i Ojców I Soboru ustawiono tuż obok stanowiska archeologicznego odkrytej w 2014 roku zatopionej bazyliki św. Neofita z IV wieku. Świątynia zawaliła się podczas trzęsienia ziemi w 740 roku, a jej ruiny są dziś widoczne z brzegu jeziora. Długa na 41,32 i szeroka na 18,61 metrów budowla odpowiada opisowi „cerkwi Ojców”, o której wspominają późnobizantyńskie źródła.
W trakcie ekumenicznego molebna głos zabrał patriarcha Bartłomiej I. – Jesteśmy tutaj, aby dawać żywe świadectwo tej samej wiary, którą wyznawali Ojcowie Nicejscy – powiedział. Zwrócił uwagę, iż słowo „Nicea” przywołuje na myśl zwycięstwo. Chrześcijanom nie idzie jednak o panowanie i władzę, lecz o zwycięstwo krzyża, będące najwyższym przejawem mądrości i mocy Boga. – Naszym zwycięstwem jako chrześcijan jest wiara apostolska, która została wyrażona w Nicei. Miłujmy się wzajemnie, aby jednomyślnie wyznawać Ojca i Syna, i Ducha Świętego, Trójcę współistotną i niepodzielną – zachęcił, cytując słowa Liturgii św. Jana Chryzostoma.
Wspólną modlitwę do Trójcy Świętej rozpoczął po angielsku Leon XIV, a jej kolejne fragmenty czytali prawosławny patriarcha Aleksandrii Teodor II, syryjski patriarcha Antiochii Ignacy Efrem II, ormiański patriarcha Konstantynopola Sahak II i katolikos Malankarskiego Kościoła Ortodoksyjnego Baselios Mar Thoma Mathews.
Fragment z Ewangelii św. Jana (J 17,20-23), w którym Jezus modli się o jedność uczniów, odczytał pastor Jerry Pillay, sekretarz generalny Światowej Rady Kościołów, po czym głos zabrał Leon XIV.
W homilii powiedział, że rocznica jest „cenną okazją, by zapytać siebie, kim jest Jezus Chrystus w życiu współczesnych kobiet i mężczyzn oraz kim jest dla każdego z nas osobiście”. Ostrzegł przed sprowadzaniem Chrystusa do „rodzaju charyzmatycznego lidera lub nadczłowieka”, przypominając o odrzuceniu Boskości Chrystusa przez Ariusza i o obronie Jego pełnego człowieczeństwa i pełnej Boskości przez Pierwszy Sobór Powszechny.
Hierarcha stwierdził, że nicejskie wyznanie wiary pozostaje fundamentem jedności chrześcijan na całym świecie. Cytując Credo, podkreślił ogłoszenie Chrystusa „współistotnym Ojcu”, nazywając je „najgłębszą więzią, która już teraz łączy wszystkich chrześcijan”.
Papież rozszerzył również swoje wezwanie do braterstwa poza świat chrześcijański, podkreślając że prawdziwe uznanie Boga za Ojca wymaga traktowania wszystkich ludzi jako braci i sióstr. Ostrzegł przed wykorzystywaniem religii „do usprawiedliwiania wojny, przemocy czy jakiejkolwiek formy fundamentalizmu lub fanatyzmu” i wezwał do „braterskiego spotkania, dialogu i współpracy”.
Podczas ekumenicznej modlitwy wspólnie odczytano nicejski Symbol Wiary w jego pierwotnej postaci, sformułowanej w latach 325 i 381, a więc bez łacińskiej wstawki Filioque (i Syna), dodanej w Kościele zachodnim w późniejszych wiekach.
W uroczystości nie wzięli udziału patriarchowie antiocheński Jan X i jerozolimski Teofil III. Na ich nieobecność zwrócił uwagę archimandryta patriarchatu konstantynopolitańskiego Gerasimos Fragulakis. W artykule w Fos Fanariou podkreślił, że patriarchaty Antiochii i Jerozolimy zajmują szczególne miejsce w historii prawosławia, zachowując apostolskie dziedzictwo i wielowiekowe doświadczenie chrześcijan Bliskiego Wschodu. W tym kontekście decyzja ich zwierzchników o nieuczestnictwie w uroczystości była bardzo widoczna.
Archimandryta podkreślił, że wspólnoty Antiochii i Jerozolimy nadal funkcjonują w warunkach niestabilności i podtrzymują chrześcijańską obecność tam, gdzie wierni mierzą się z trudnościami. Dlatego udział ich patriarchów jest tradycyjnie postrzegany jako ważne świadectwo obecnej sytuacji na Bliskim Wschodzie.
Jego zdaniem nieobecność dwóch zwierzchników wpłynęła na reprezentację wschodnich Kościołów w dialogu wokół jubileuszu Soboru Nicejskiego i stała się przedmiotem dyskusji wśród obserwatorów.
Inni komentatorzy byli jeszcze bardziej kategoryczni. Zwrócili uwagę, że pod nieobecność obu tych patriarchów nie powiodła się próba Bartłomieja, by przedstawić ekumeniczne uroczystości w dawnej Nicei jako odrodzenie starożytnej pentarchii. Do İzniku przybył jedynie patriarcha Aleksandrii Teodor II. A jubileusz I Soboru Powszechnego świętowali następcy hierarchów, którzy nawet nie uczestniczyli w obradach soboru – jak wiadomo, papieża w Nicei w 325 roku reprezentowali jedynie legaci, a katedra konstantynopolitańska wówczas nie istniała (Konstantynopol powstał w 330 roku). Biskup Bizancjum był wtedy zwykłym biskupem metropolii Heraklei.
29 listopada, w godzinach popołudniowych, papież Leon XIV odwiedził stambulską cerkiew św. Jerzego na Fanarze. Był piątym zwierzchnikiem Kościoła rzymskokatolickiego, który przekroczył jej progi. Wcześniej zrobili to Paweł VI, Jan Paweł II, Benedykt XVI oraz Franciszek.
Powitany przez patriarchę Bartłomieja gość wyraził nadzieję, że spotkanie pomoże umocnić relacje między Kościołem katolickim i prawosławnym oraz że Pan wysłucha modlitw chrześcijan o jedność chrześcijan.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Ałła Matreńczyk, fot.
vaticannews
