W wydawnictwie naukowym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Poznaniu ukazała się w 2023 roku książka „Konstanty Wasyl Ostrogski (1526-1608). Przywódca społeczności prawosławnej w Rzeczypospolitej”. Liczy ponad tysiąc stron. Autor, profesor Tomasz Kempa, przedstawił w niej pełną biografię wojewody kijowskiego i czasy, w jakich żył ten najpotężniejszy możnowładca ówczesnej Rzeczypospolitej. Tomasz Kempa jest najwybitniejszym w Polsce znawcą historii rodu Ostrogskich, czego dowodzi choćby ta pozycja. Prace tego autora posłużyły do opracowania poniższego tekstu.
Książę Konstanty Bazyli Ostrogski i jego czasy
W dziejach Polski i Litwy wiek XVI pod każdym względem był przełomowy. Przyniósł dwie unie, obie w drugiej połowie wieku – pierwszą państwową, podpisaną w Lublinie w 1569 roku, i drugą kościelną, podpisaną w Brześciu w 1596 roku. Obie wprowadzały ziemie ruskie, pozostające w Wielkim Księstwie Litewskim, potem w Rzeczypospolitej, w orbitę kultury polskiej i łacińskiej.
Książę Konstanty Bazyli Ostrogski żył w wieku XVI – urodził się 2 lutego 1526 roku, zmarł w 1608 – przeżywszy 82 lata, stając się jedną z najważniejszych postaci swego czasu. Był synem Konstantego Iwanowicza Ostrogskiego, wojewody trockiego. Żywił się pamięcią o ojcu, ponieważ gdy miał około pięciu lat, ojciec zmarł. Hetman Konstanty Iwanowicz wkroczył zdecydowanie do historii Litwy i Korony. W 1514 roku pokonał w bitwie pod Orszą wojska moskiewskie, mające przewagę nad dowodzonymi przez niego wojskami litewskimi, wspieranymi przez koronne. Miał doskonale opanowane rzemiosło wojenne. Zwyciężył w 64 bitwach i tylko w ośmiu przegrał. Szanował go Jego Królewska Mość, czyli wtedy Zygmunt Stary. Darzył tego prawosławnego Rusina tak wielkim zaufaniem, że naruszył oficjalny zakaz wznoszenia w Wielkim Księstwie Litewskim cerkwi i pozwolił zwycięzcy spod Orszy wznieść w Wilnie dwie cerkwie – Świętej Trójcy i św. Mikołaja. Zgodził się na gruntowną przebudowę cerkwi Przeczystej Bogarodzicy w Wilnie, Borysoglebskiej w Nowogródku, zamkowej w Ostrogu. Król usłuchał księcia i wydał w 1511 roku przywilej dla Cerkwi, wzmacniający niezależność cerkiewnego sądownictwa.
Umierał jako jeden z najbogatszych panów na Litwie. Lekarz królowej Bony, dr Valentino, pisał o śmierci hetmana: „powszechnie opłakiwany, cnotliwy, mężny, fortunny (…) Jego Królewska Mość szanował go ponad wszystkich”. I dodawał: „Rusini uważali go za świętego”.
Hetman z małżeństwa z Tatianą Holszańską (zmarła w 1522 roku)miał syna Ilię, zaś z małżeństwa z Aleksandrą księżną Słucką – córkę Zofię i właśnie Bazylego, w cerkiewnosłowiańskim Wasilija. Syna zaczęto nazywać po ojcu Konstantym, jakby chcąc opromienić go sławą ojca, choć sława syna przerosła i chwałę ojca.
Wasyl spędzał swoje dzieciństwo z matką w rodowym Turowie, dziś na południu Białorusi.
Ilia zmarł wcześnie, zaraz po ślubie z Beatą Kościelecką, nie doczekawszy się przyjścia na świat jedynej córki Elżbiety, znanej w historii jako Halszka z Ostroga.
Chwałę rodu Ostrogskich budowali i przodkowie Konstantego Bazylego. Podwaliny pod potęgę rodu kładł w Wilnie w czternastym wieku Daniel. Jego syn Fiodor, wojewoda łucki, walczył z Krzyżakami pod Grunwaldem i w wojnach hustyckich. Ale porzucił ten świat i udał się do Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Przyjął mnisze imię Fieodosij. W XVI wieku Cerkiew go kanonizowała. Jego relikwie spoczywają w Dalszych Pieczarach kijowskiej ławry.
A najbliższa rodzina księcia Konstantego Wasyla?
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Anna Radziukiewicz
