Trzy cerkwie w Chrabołach, Boguszewie i Knyszynie nie powstały jako unickie. Pobudowano je jeszcze w XVI wieku dla miejscowej prawosławnej ludności ruskiej, która wniosła ogromny wkład w zagospodarowanie knyszyńskiej puszczy.
Radziwiłłowie, którzy władali tym obszarem do 1529 roku, zbudowali dwory myśliwskie m.in. w Wodziłówce i w Knyszynie, założyli tu 29 wsi. Mikołaj Radziwiłł, będąc też namiestnikiem bielskim, sprowadzał stamtąd ludność ruską, „W 1529 roku bartnicy spod Bielska (…) Piech Chrebołowicz, bracia Iwan i Protas Fiediewiczowie z Chrabołów świadczyli o przynależności puszczy knyszyńskiej”. Aby nie przemierzali uciążliwej drogi z bielskich Chraboł do Knyszyna i z powrotem, pozwolono im na miejscu łaźni bartnych osiedlić się z rodzinami. Trzy rodziny bielskich bartników zajmowały się pozyskiwaniem miodu, wosku, drewna i wszelkich dóbr leśnych. Wygospodarowali również i zaorali pola pod uprawę zbóż. W ten sposób powstała wieś Chraboły. Wieś założono zapewne w latach 20. XVI wieku, zanim Mikołaj Radziwiłł podarował ten obszar królowi Zygmuntowi Augustowi. Niestety, nie jest znana data budowy cerkwi w tej wsi. Źródła historyczne podają, że w 1574 roku istniała już cerkiew we wsi Chraboły. Sama wieś notowana jest w lustracjach z XVI wieku, a jako wójtostwo chrabołowskie należało do folwarku w Knyszynie.
Cerkiew w Boguszewie erygowała Petronela z Radziwiłłów Dowojno, która na ponad trzydziestu włókach założyła dla ruskiej ludności wieś Boguszewo. Na „popa ruskiego” i utrzymanie cerkwi przeznaczyła jedną włókę. Patronką cerkwi była św. Paraskiewa Piatnica. Nieznana jest data wzniesienia cerkwi i powstania parafii prawosławnej w Boguszewie. Sądzę, że miało to miejsce w latach 1545-1557, gdyż w latach 1558-1563 Petronela Dowojno towarzyszyła mężowi, który dowodził obroną Połocka przed wojskami cara Iwana IV. Po upadku połockiej twierdzy 25 lutego 1563 roku została pojmana wraz z mężem i wywieziona do Moskwy. Zmarła po roku w moskiewskim więzieniu.
Cerkiew prawosławną w Knyszynie pobudowano dla licznej tu ludności ruskiej. W 1530 roku królowa Bona powierzyła Aleksandrowi Chodkiewiczowi, założycielowi monasteru supraskiego i zajmującego się poprawą granic między Litwą a Koroną, dzierżawę knyszyńskich dóbr królewskich. W latach 1537-1540 Aleksander Chodkiewicz przeprowadził pomiarę włóczną dóbr knyszyńskich, rozmierzył przyszłe miasto Knyszyn, wytyczył rynek i ulice, a obok dworu królewskiego za zgodą króla zbudował około 1540 roku prawosławną cerkiew Przemienienia Pańskiego (Spasa) i plebanię. Zachował się przywilej Zygmunta Augusta z 1551 roku dla knyszyńskiej cerkwi na dwie włóki ziemi, o które upomniał się u króla „świaszczenik” Ignatij. W 1568 roku Zygmunt August nadał Knyszynowi miejskie prawo magdeburskie i ustanowił cztery jarmarki. W 1574 roku, oprócz parafii knyszyńskiej, „pop ruski miał dwie włóki w Boguszewie i dwie włóki w Chrabołach”, gdzie sprawował opiekę duszpasterską nad miejscową ludnością prawosławną.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Halina Surynowicz, fot. domena publiczna
Żródła: Archiwum Akt Nowych, Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego…; Literatura: Zapomniane dziedzictwo, o. G. Sosna i m. A. Troc-Sosna; A. Jabłonowski, Polska w XVI wieku…, tom 6., Podlasie cz. 2; A. Mironowicz, Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku i inne publikacje.
