Oto znów przeżywamy wyjątkowy w całym roku liturgicznym Wielki Post. Kierując się duszpasterską troską Cerkiew wyodrębniła ten okres z całorocznego rytmu życia, aby pomóc wiernym godnie przygotować się do tajemnicy Zmartwychwstania Chrystusowego, odbudować ich nadwątlone relacje z Bogiem i bliźnimi. Dobrowolne i świadome wyciszenie, rachunek sumienia, modlitwa i udział w wielkopostnych nabożeństwach, przemyślenie priorytetów życiowych, ograniczenia żywieniowe i rezygnacja z niektórych codziennych zajęć, przyjemności i upodobań, mogą wzmocnić wiarę i pozwolić odkryć głębszy wymiar życia wewnętrznego. Wszystko to jednak jest możliwe pod warunkiem, że dobrze rozumiemy religijny sens postu, a pomocna jest w tym zarówno znajomość biblijnej teorii, jak i tradycyjnej praktyki.
Uniżyć się i upokorzyć przed Bogiem
W Starym Testamencie hebrajskie określenie postu używa dwóch terminów: anah – uniżyć się przed Bogiem, upokorzyć swoją duszę (por. Kpł 16,29-31). Jedynym i nakazanym przez Prawo Mojżeszowe powszechnym postem pokutnym był całodobowy post w Dniu Pokuty i Przebłagania (Jom Kippur). W tym dniu, zwykle na przełomie września i października, Żydzi do dzisiaj nie wykonują żadnej pracy, nie spożywają pokarmów i nie piją napojów, a czas spędzają głównie na modlitwie (Kpł 23,26-32). Charakter Jom Kippur czyni go pierwowzorem naszego Wielkiego Postu. Późniejsze dzieje narodu przyniosły nowe doświadczenia i oddolne poszerzenie praktyki postnej – w szczególności wprowadzenie Tisha B’Av oraz pięciu pomniejszych, jednodniowych postów dla upamiętnienia wielkich tragedii i doniosłych wydarzeń z przeszłości.
Istnieje też drugie hebrajskie pojęcie postu: tsuwum – tzn. w imię wyższego celu powstrzymać się od pokarmów. Już na samym początku Pisma Świętego widzimy, że Bóg nakazał człowiekowi, aby nie sięgał po zakazany owoc (Rdz 2,16-17), stąd mówimy, że „post został nakazany już w raju” (św. Bazyli Wielki). Później post był podejmowany przez ludzi z własnej inicjatywy i w określonej intencji. Przed otrzymaniem tablic Przymierza Mojżesz odbył post oczyszczający: przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy, i nie jadł chleba, i nie pił wody (por. Wj 34,28). Później, gdy Izraelici sprzeniewierzyli się Bogu odlewając cielca, Mojżesz odbył czterdziestodniowy post wstawienniczy, aby Bóg nie wytępił Ludu (por. Pwt 9,16-19). Tak samo długo pościł również Eliasz przed spotkaniem z Bogiem na górze Horeb (por. 1 Krl 19,8). W odpowiedzi na apel proroka Jonasza pogańscy mieszkańcy Niniwy ogłosili trzydniowy post dla ludzi i nawet zwierząt domowych, aby odwrócić gniew Boży (por. Jon 3,10). Prorok Daniel, który ciągle wierzył w powrót Izraelitów do ojczyzny, w niewoli babilońskiej odbył post pokutny, zwracając się do Boga w modlitwie i błaganiu w postach, pokucie i popiele (Dn 9,2-3). W ten sposób Daniel poznał proroctwo o siedemdziesięciu tygodniach (Dn 9,20. 23-24). Jemu też zawdzięczamy zarówno dziesięciodniowy post wegetariański (Dn 1,12), znany dziś jako „post Daniela”, jak i trzytygodniowy post częściowy, bez smakowitych potraw (Dn 10,2-1).
W celu uproszenia przebaczenia grzechów, ostro upomniany przez proroka Eliasza niegodziwy król Achab rozdarł szaty i włożył wór na ciało oraz pościł. Kładł się też spać w worze i chodził pokornie (por. 1 Krl 21,25-27). W celu uproszenia uzdrowienia swego syna Dawid błagał Boga za chłopcem i zachowywał surowy post (…) całą noc leżał na ziemi (2 Sm 12,16). W charakterze żałoby po zmarłym mężu Judyta nałożyła wór na biodra i nosiła na sobie swoje wdowie szaty. Pościła przez wszystkie dni swojego wdowieństwa (por. Jud 8,5-6). W celu oddalenia klęski naród w niewoli babilońskiej został wezwany do nawrócenia przez post i płacz, i lament (por. Jl 2,12-13). To są przykłady intencji, w których podejmowane były posty. Starotestamentalny post wyrażał to co jest jego niezmienną istotą – skruchę i nawrócenie, jakkolwiek towarzyszyły mu bardziej widzialne niż obecnie zewnętrzne formy umartwienia: płacz, nakładanie wora na ciało, posypywanie głowy popiołem, padanie na twarz, głośny lament i wznoszenie rąk ku górze (Jr 14,12;Tb 3,10-11; Est 4,3; 2 Mch 13, 12; Jud 4,9-13).
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
o. Konstanty Bondaruk
