Przez długi czas w Rzeczypospolitej Obojga Narodów przeważała ludność wyznania prawosławnego. Przez wiele dziesięcioleci ruska prawosławna kultura, która występowała na większym obszarze i obejmowała większą liczbę osób, wnosiła istotny wkład do kultury I Rzeczypospolitej. O tym nie pamiętamy, patrzymy na naszą przeszłość przez pryzmat bolesnych doświadczeń. A powinniśmy być dumni z bogatej spuścizny, np. w zakresie szesnastowiecznego piśmiennictwa czy architektury, mimo, iż stulecie to zakończyło się przyjęciem tragicznej w skutkach unii brzeskiej.
Z wykładem „Szesnasty wiek – złoty wiek kultury prawosławnej w Rzeczypospolitej” wystąpił 2 lutego w Centrum Kultury Prawosławnej wybitny slawista, prof. Aleksander Naumow. Spotkanie zorganizowało Bractwo Trzech Świętych Hierarchów. Prelegent na wstępie podkreślił, że procesy refleksji nad chrześcijaństwem, głównie widoczne w filologii biblijnej, w rozważaniach, badaniach nad Biblią i jej tłumaczeniach, rozpoczęły się w Europie już pod koniec XV wieku. Rozwija się drukarstwo. Ukazuje się Biblia po grecku, czesku, a na początku XVI wieku także w innych narodowych językach. Do tego nurtu bardzo szybko włączają się ziemie polsko-litewskie. Powstają nowe tłumaczenia.
Franciszek Skoryna z Połocka wydaje przetłumaczone na ruską mowę 22 księgi biblijne (1517-1519), dwukrotnie po cerkiewnosłowiańsku Psałterz, pisze w języku starobiałoruskim dwa akatysty, do Jezusa i Jana Chrzciciela. Początkowo drukuje w Pradze, ale potem przyjeżdża do Wilna i tu wydaje Małą księgę podróżną oraz Apostoła.
W końcu XV wieku w latach 1490-1491 w Krakowie wychodzą pierwsze na świecie drukowane liturgiczne księgi cyrylickie: Triod, Oktoich, Czasosłow. Niemcowi Szwajpoltowi Fiolowi, który podjął się tego wyzwania, musieli pomagać mnisi i drukarze, którzy znali cerkiewszczyznę. Ponieważ teksty ukazały się przed 1500 rokiem, nie nazywamy ich starodrukami, lecz inkunabułami (z łaciny incunabula – powijaki, kołyska), czyli przeddrukami.
Dopiero później, ale jeszcze w XV wieku, powstanie druga drukarnia cyrylicka, w Czarnogórze na Bałkanach. Z czasem zostanie przeniesiona do Rumunii na Wołoszczyznę, a następnie do Wenecji. W niej przez cały XVI wiek i początek XVII cerkiewne księgi będą drukować Serbowie i Bułgarzy.
Potem drukarstwo dociera na nasze podlaskie terytorium. W 1569 roku w drukarni w Zabłudowie zostało wydane Jewanhielije uczytielnoje, wspaniały tom kazań na cykl czytań Ewangelii i świąt. W tym czasie obok klasycznej cerkiewszczyzny zostaje skodyfikowana ruska mowa, która stała się językiem literackim i administracji Wielkiego Księstwa Litewskiego. U Jagiellonów obok kancelarii łacińskiej istniała kancelaria ruska (dekrety na ziemie ruskie były wydawane po rusku, na ziemie polskie po łacinie). Dopiero w drugiej połowie XVII wieku odchodzi się od cyrylicy.
Po Zabłudowie ośrodkiem drukarstwa staje się Kijów, Lwów, potem Poczajów (rozwijały się także drukarnie wędrowne).
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Ałła Matreńczyk, fot. za cerkiew.pl, Anna Radziukiewicz
