Katolikos-patriarcha Eliasz II (Irakli Guduszauri-Szołaszwili) urodził się 4 stycznia 1933 roku we Władykaukazie (Ordżonikidze). Jego rodzice byli głęboko religijni. Dzieciństwo Irakliego przypadło na okres prześladowań Cerkwi. W tamtych czasach ludzie bali się nawet wchodzić do nielicznych jeszcze otwartych cerkwi, ani w jakikolwiek sposób wyrażać swoją wiarę. Ale w rodzinie przyszłego patriarchy słowa modlitwy zawsze były słyszane. „Każdego wieczoru przed snem – wspominał wiele lat później patriarcha Eliasz – ojciec stawiał nas, braci i siostry, przed ikonami i mówił modlitwy. Sami też mówiliśmy niektóre modlitwy. Na przykład zawsze wyznaczał jednego z nas do przeczytania psalmu 90. Następnie kropił wodą święconą i kładł spać. Sam kontynuował modlitwę. Rodzice Irakliego ukrywali w domu duchownych, którym groziło aresztowanie a po wojnie, gdy Stalin złagodził politykę wobec Cerkwi – kolejna fala represji nastąpiła w czasach Chruszczowa – obok domu zbudowali kaplicę Pokrowa Bogarodzicy.
Po ukończeniu w 1952 szkoły średniej Iraklij wstąpił do Moskiewskiego Seminarium Duchownego. Edukację kontynuował w latach 1956-1960 w Moskiewskiej Akademii Duchownej. Był wyróżniającym się studentem. Na drugim roku studiów podjął decyzję o złożeniu wieczystych ślubów mniszych. W 1958 roku obronił w Moskiewskiej Akademii Duchownej doktorat, który poświęcił historii monasteru Iwiron na Świętej Górze Atos. Nie przyjął propozycji podjęcia pracy naukowej na uczelni, gdyż chciał służyć jako kapłan w Gruzji.
Po powrocie do ojczyzny był proboszczem soboru św. Mikołaja w Batumi, a w 1963 roku (w wieku 30 lat) został biskupem. Już rok po chirotonii udało mu się założyć w Mcchecie jedyną wówczas w Gruzji instytucję kształcenia teologicznego – Pastoralne Kursy Teologiczne, od 1965 roku posiadającą status seminarium duchownego. Biskup Eliasz pełnił funkcję rektora tej uczelni przez blisko siedem lat. Przez jedenaście lat przed objęciem patriarchatu kierował diecezją abchaską, w której – z uwagi na narodowościowe zróżnicowanie wiernych – jako pierwszy wprowadził praktykę służenia Liturgii w kilku językach (gruzińskim, cerkiewnosłowiańskim, abchaskim i greckim). Równocześnie od 1964 był przewodniczącym wydziału stosunków zewnętrznych gruzińskiej Cerkwi. Przedmiotem jego szczególnych starań było uznanie autokefalii gruzińskiej Cerkwi przez wszystkie kanoniczne Cerkwie. Autokefalia, po tym jak Gruzja stała się częścią Imperium Rosyjskiego, została zniesiona. Po rewolucji 1917 roku gruzińscy hierarchowie proklamowali jej przywrócenie. Cerkiew rosyjska uznała tę autokefalię w 1943 roku, ale większość lokalnych Cerkwi nadal uznawały ją za autonomiczną w ramach Ruskiej Prawosławnej Cerkwi. W 1964 w czasie Wszechprawosławnej Konferencji na Rodos, gdy biskup Eliasz po raz kolejny nie uzyskał od patriarchatu konstantynopolitańskiego akceptacji dla autokefalii, w geście protestu opuścił posiedzenie. Ten krok miał bardzo konkretne konsekwencje. Po śmierci katolikosa-patriarchy Efrema II 7 kwietnia 1972 roku, gruzińscy biskupi i duchowni jednogłośnie uznali, że to Eliasz powinien objąć tron patriarszy. Jednak jego kandydaturę zablokował przewodniczący Rady ds. Religii przy Radzie Ministrów ZSRR W. A. Kurojedow, który wprost powołał się na „zakłócenie” konferencji na Rodos w 1964 roku. Autokefalię gruzińskiej Cerkwi patriarcha Konstantynopola potwierdził w 1990 roku.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Eugeniusz Czykwin
