W cichości, niepostrzeżenie, bez rozgłosu, wydawałoby się z pozoru: bez agitacji, a więc dla nas tym bardziej zastanawiająco, dokonuje się u najbliższego etnicznie sąsiada z mniejszości narodowej, między Rusinami w Małopolsce środkowej i zachodniej, przewrót religijny, jakiego historia tego ludu nie notowała od lat przeszło 300!
Ilustrowany Kuryer Codzienny 13.04.1928
Ostateczne wprowadzenie postanowień unii w 1693 roku na terenie diecezji przemyskiej całkowicie zmieniło mapę wyznaniową Łemkowszczyzny. Od tego momentu struktury diecezjalne i parafialne Cerkwi prawosławnej nie mogły legalnie funkcjonować na ziemiach Rzeczypospolitej, a później również w monarchii austro-węgierskiej. Na ponad dwieście lat prawosławni zeszli do „podziemia”. Wierni kultywowali dawne tradycje liturgiczne, wciąż uważając się za prawosławnych i sprzeciwiali się latynizacyjnym elementom wprowadzanym w Cerkwi unickiej.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę rozpoczął się trudny proces normalizacji życia społeczności prawosławnej i odbudowy struktur cerkiewnych. 1 maja 1924 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało rozporządzenie, zgodnie z którym wszyscy prawosławni mieszkańcy Galicji zostali włączeni do prawosławnej Cerkwi w Polsce pod zwierzchnictwem metropolity Dionizego.
Zaistniała sytuacja polityczna wymagała nadania Kościołowi prawosławnemu nowego kształtu ustrojowego, odpowiadającego warunkom państwowym i procesom zachodzącym w światowym prawosławiu. Władze państwowe i hierarchia prawosławna dążyły do uniezależnienia się od Cerkwi rosyjskiej. Po kilku latach zabiegów dyplomatycznych, 13 listopada 1924 roku, patriarcha Konstantynopola Grzegorz VII wydał tomos nadający Cerkwi prawosławnej w Polsce status autokefalii. Uroczyste ogłoszenie aktu odbyło się 17 września 1925 roku w Warszawie.
Województwa południowo-wschodnie od samego początku stały się obiektem zainteresowania władz cerkiewnych. Starano się regulować funkcjonowanie parafii na tych terenach. W pierwszej kolejności zajęto się ośrodkami miejskimi, w których znajdowały się garnizony wojskowe ze znacznym odsetkiem żołnierzy prawosławnych i w których istniały skupiska emigracji rosyjskiej oraz ukraińskiej (tzw. rosyjska biała emigracja i ukraińscy emigranci polityczni). W styczniu 192l roku metropolita Dionizy mianuje ks. Wiktora Kozłowskiego administratorem parafii prawosławnej we Lwowie, która w założeniu pełnić miała funkcję ośrodka dekanalnego na całą Małopolskę. W tym samym okresie ustanowiono również parafię w Przemyślu, gdzie proboszczem mianowano o. Szymona Fedorońko. Decyzje metropolity nie spotkały się jednak z akceptacją rządu. Dopiero w czerwcu 1924 roku, na krótko przed wydaniem tomosu przez patriarchę Grzegorza, władze państwowe zezwoliły na utworzenie parafii prawosławnej we Lwowie dla około dwóch tysięcy prawosławnych. Obowiązki proboszcza objął hieromnich Pantelejmon Rudyk. Zdecydowanie odrzucono natomiast możliwość prawnego usankcjonowania istnienia parafii w Przemyślu (dla około 350 osób).
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
dr o. Roman Dubec za: Церковний календар 2026
