Jednym z najsławniejszych i niezwykłych profesorów Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego, którego do Warszawy zaprosił metropolita Dionizy, był Mikołaj Arseniew. Należał do wybitnych przedstawicieli srebrnego wieku rosyjskiej kultury i renesansu religijno-filozoficznego początków XX wieku, który na nowo odczytał prawosławną teologię i kulturę. Wielki intelektualista, poliglota, mediewista, literaturoznawca, poeta, kulturolog, teolog i filozof, gorliwy uczestnik ruchu ekumenicznego i arystokrata najwyższego szczebla – to tylko wybrane zakresy, próbujące określić Mikołaja Arseniewa.
Pochodził z moskiewskiej arystokratycznej rodziny o głębokich tradycjach religijnych i mistycznych. W swoich wspomnieniach, wydanych w Warszawie w 1935 roku w zbiorze artykułów Изъ жизни духа, prof. Mikołaj Arseniew wspomina, jak w moskiewskim domu jego dziadków Arseniewych i książąt Dołgorukich bytowała nie tylko szczera prawosławna pobożność i najwyższa europejska kultura, ale i głęboka refleksja teologiczna. Jego dziadek Wasilij Arseniew był teologiem, znawcą liturgicznego i patrystycznego dziedzictwa Kościoła Wschodniego, a jednocześnie zachwycał się i rozumiał bogactwo zachodniej mistyki chrześcijańskiej, swoją formacją należał do aleksandrowskiej epoki wielkich duchowych poszukiwań. Z rodzinnego domu prof. Arseniew wyniósł miłość i wiedzę wielkiej prawosławnej tradycji liturgicznej i teologicznej, a jednocześnie wielką ekumeniczną otwartość, utwierdzony w świadomości tego, że zbawcze dzieło Chrystusa, przemieniającego człowieka i świat materialny, da się odnaleźć w innych tradycjach chrześcijańskich. Dwaj wujkowie prof. Arseniewa – Jan i Mikołaj – byli wybitnymi moskiewskimi duchownymi, którzy w okresie komunistycznego terroru zostali aresztowani i zginęli jako wyznawcy.
Mikołaj Arseniew studiował na Uniwersytecie Moskiewskim (gdzie później został profesorem), a następnie na uniwersytetach w Monachium, Fryburgu i Berlinie. Zajmował się historią religii, antycznymi kultami misteryjnymi, tradycją i teologią Kościoła pierwotnego, teologią i filozofią patrystyczną, mistyką chrześcijańską, literaturą średniowieczną. Szczególnym obszarem badań i myśli prof. Arseniewa była średniowieczna duchowość Kościoła łacińskiego. Napisał niezwykłe teksty o św. Franciszku z Asyżu, duchowych doświadczeniach i intuicjach mistyków łacińskich. Szereg jego prac zostało wydanych w Warszawie w okresie międzywojennym.
Po rewolucji bolszewickiej, w kwietniu 1920 roku udał się na emigrację wraz z małżonką, która pochodziła z polskiej rodziny. Dzięki pomocy polskich krewnych znalazł się w Wilnie, a następnie osiadł w Królewcu u swego brata, gdzie objął katedrę profesorską na uniwersytecie.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Vitalij Michalczuk, fot. archiwum autora
