Każda grupa potrzebuje przywódcy, każdy naród działacza, lidera, budziciela. Takich mieli i Łemkowie na różnych etapach swej historii. Przyjrzyjmy się najnowszym etapom: wiek XIX i przełom XIX i XX wieku, okres dwudziestolecia międzywojennego, rządów komunistycznych w Polsce, po 1989 roku.
I
Jako pierwszy okres historii najnowszej Łemkowyny, a szerzej historii Rusinów Karpackich, wydzielić można czas działalności greckokatolickich duchownych Aleksandra Duchnowicza (1803-1865) i Aleksandra Pawłowicza (1819-1900). Co prawda obaj urodzili się i działali na obszarze Preszowszczyzny, ale ich ówczesna twórczość i działalność społeczno-polityczna odbiła się głośnym echem wśród ludności zamieszkującej całą Łemkowynę. Duchnowicz i Pawłowicz są wśród współczesnych Łemków uznawani za pierwszych budzicieli narodu rusińskiego, czy też precyzyjniej – kreatorów narodowej idei rusińskiej (łemkowskiej). To słowa wiersza Duchnowicza stanowią hymn Rusinów – „Ja Rusyn był, jem i budu”. Młodszy Pawłowicz, jednocześnie uczeń Duchnowicza, był jego kontynuoatorem. Okres ich działalności w piśmiennictwie określany jest mianem tzw. pierwszego rusińskiego odrodzenia, precyzyjniej mówiąc to okres rusińskich narodzin, w rozumieniu ukształtowania się narodowej idei rusińskiej (łemkowskiej).
Przełom XIX i XX wieku to szybki rozwój działalności politycznej i społecznej na Łemkowynie wśród jej ówczesnych elit. W owym czasie mocnym podłożem stały się tworzone organizacje społeczne, zawiązywane wydawnictwa oraz zaangażowanie łemkowskich działaczy w szerszą polską działalność polityczną pod zaborem austriackim. Wtedy działa ks. Teofil Kaczmarczyk (proboszcz Binczarowej) czy ks. Gabriel Hnatyszak (proboszcz w Krynicy).
Początek XX wieku to powstanie pierwszego łemkowskiego czasopisma „Łemko”, które w wyrazisty sposób budziło łemkowską świadomość narodową, często w opozycji do narodowego ruchu ukraińskiego. Przez redakcję „Łemka” przewinęło się wielu korespondentów z różnych części Łemkowyny, ale kilka nazwisk zdecydowanie wpłynęło na kształtowanie się opinii publicznej na Łemkowynie nie tylko w owym czasie, ale także przez kolejnych kilkanaście lat. Byli to m.in. Vanio Hunianka (właśc. Dymitr Wisłocki), jeden z najwybitniejszych łemkowskich polityków, eseistów i działaczy społecznych, który niestety w drugiej połowie swojego życia mocno zboczył w lewą stronę, niejednokrotnie popierając utopię komunizmu. Redaktorem „Łemka” był wówczas także młody Iwan Rusenko, którego twórczość stała się m.in. podwaliną późniejszej kodyfikacji języka łemkowskiego. Rusenko określany jest mianem Uczytela (Учытель) – Nauczyciela, z uwagi na fakt, że jego wiersze, bajki, teksty publicystyczne, rysunki i obrazy niejednokrotnie kształtowały niezależne łemkowskie myślenie i ideę narodową. Przez długie lata po śmierci Rusenki i wysiedleniach Łemków jego twórczość nadal była żywa wśród ludzi – było to możliwe m.in. poprzez wydanie w 1945 roku przez Łemko Sojuz w USA (Лемко Союз) publikacji „Nasza Knyżka” (Наша Книжка), określanej niejednokrotnie mianem łemkowskiej Biblii (redaktorem wydania był Wisłocki).
Elity łemkowskie w 1898 roku powołały do życia w Nowym Sączu Ruską Bursę. Przez jej progi przeszło wielu późniejszych przedstawicieli łemkowskiej inteligencji. Ruską Bursę o podobnym profilu działalności powołano w 1908 roku w Gorlicach.
Początek pierwszej wojny światowej to okres austriackich represji względem inteligencji łemkowskiej, którą w znacznej większości zgładzono w obozie koncentracyjnym w Talerhofie w Austrii. W pamięci Łemków Talerhof zachował się jako miejsce narodowej kaźni. Internowaniu zostali poddani niemal wszyscy działacze łemkowscy, którzy przed pierwszą wojną kreowali główny nurt rozwoju Łemkowyny. Co istotne, większość z tych osób, która znalazła się w obozie, po zwolnieniu i zakończeniu Wielkiej Wojny włączyła się w budowanie struktur łemkowskiej państwowości.
Łemkowscy budziciele-liderzy swój potencjał pokazali w 1918 roku. Najbardziej znanym wydarzeniem tego okresu był sławny wiec 5 grudnia 1918 roku we wsi Florynka, podczas którego proklamowano powstanie Ruskiej Ludowej Republiki Łemków. W skład republiki weszły Ruska Rada w Gładyszowie, Powiatowa Ruska Rada (powołana w Śnietnicy dla powiatu grybowskiego), Ruska Rada w Krynicy (dla powiatów nowosądeckiego i nowotarskiego) oraz Powiatowa Ruska Rada w Sanoku. Powołano Radę Zwierzchnią Łemkowskiej Rusi (Naczelną Radę Łemkowyny), której przewodniczącym został ks. Mychajło Jurczakewycz (proboszcz Czarnego), a sekretarzem dr Dymitr Sobyn z Bartnego. 12 marca 1920 roku we Florynce powstał Komitet Wykonawczy (pełnił rolę rządu), którego przewodniczącym został adwokat dr Jarosław Kaczmarczyk. Ministrem rolnictwa został Mikołaj Gromosiak z Krynicy Wsi, ministrem spraw wewnętrznych ks. Dymitr Chylak (proboszcz Izb i Bielicznej), a ministrem spraw zagranicznych ks. Wasyl Kuryłło (proboszcz Florynki). Co godne podkreślenia, delegacja łemkowska brała udział w konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku. W jej skład wchodzili ks. Mychajło Jurczakewycz, dr Aleksander Cichański oraz dr Jarosław Kaczmarczyk. W 1921 roku dr Jarosław Kaczmarczyk, ks. Dymitr Chylak i Mikołaj Gromosiak byli sądzeni w tzw. sądeckim procesie pod zarzutem zdrady stanu. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu uwolnił całą trójkę od zarzutów.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Seweryn Kosowski, lem.fm. Tekst pochodzi z roku 2022
