Człowiek siedzi przy stole i czyta Biblię. Na stole leży telefon, notatnik, kubek kawy, kilka komentarzy i przekładów. Jest tekst, jest czytelnik, jest pragnienie sensu. Człowiek chce dotrzeć do Boga bez pośredników. Chce mieć Słowo czyste, pozbawione sporów, instytucji, historii, gestów i obrzędów. Wydaje mu się, że jeśli odsunie Kościół, Tradycję, sobory, Ojców, Liturgię i świętych, zostanie mu wreszcie samo Pismo.
Ale Biblia nigdy nie była tylko książką na stole. Zawsze była Księgą niesioną przez Kościół. Za jej stronami stoi długa historia Kościoła. Stoją wspólnoty, które słyszały Ewangelię, zanim powstał zamknięty kanon Nowego Testamentu. Stoją biskupi, mnisi, męczennicy, kopiści, teologowie, sobory, spory o Chrystusa, psalmy, ikony, śpiew i Eucharystia. Biblia nie została dana czytelnikowi w abstrakcyjnej przestrzeni. Została dana Kościołowi, który żył Słowem, zanim zebrał swoje święte księgi w jeden tom.
Prawosławie nie pyta tylko o to, co mówi Biblia. Pyta także, gdzie Biblia żyje i w jakim Ciele zachowała swój głos. Pismo nie jest jednym ze zwyczajów Kościoła, lecz jego kanoniczną miarą. Właśnie dlatego nie może zostać wyrwane z życia Kościoła i oddane samej jednostce, jej lękom, ideologiom i przypadkowym skojarzeniom.
Prawosławie nie mówi, że Biblia jest za mała. Mówi, że jest zbyt wielka, by zostawić ją bez Kościoła.
Księga przyszła później niż Kościół
Nie jest prawdą, że przez pierwsze wieki chrześcijanie żyli bez Biblii. Mieli Pisma. Mieli Stary Testament, najczęściej w greckiej Septuagincie. Mieli Ewangelie, listy Pawła, inne pisma apostolskie, teksty czytane podczas zgromadzeń. Słowo Boże od początku było obecne w życiu chrześcijan.
Nie mieli jednak od razu jednej, powszechnie zamkniętej Biblii w dzisiejszym sensie. Kanon Nowego Testamentu nie pojawił się jako gotowa lista w pierwszym dniu życia Kościoła. Przez kilka pokoleń trwało rozpoznawanie, które pisma są apostolskie, które należy czytać jako normę wiary, a które są pobożne i szanowane, ale nie kanoniczne.
To nie znaczy, że Kościół stworzył Biblię według własnego uznania. Kościół rozpoznał Pismo. Usłyszał w nim głos, którym już żył. Święty Atanazy w liście paschalnym z 367 roku wymienił dwadzieścia siedem ksiąg Nowego Testamentu. Ten moment pokazuje, że w IV wieku kanon przybiera znany nam kształt. Nie jest to jednak początek Biblii, tylko dojrzały etap procesu, który trwał w modlitwie, Liturgii i pamięci Kościoła.
To pierwszy problem dla zasady samej Biblii. Jeżeli ktoś mówi, że wystarczy Biblia, musi zapytać, skąd wie, które księgi do niej należą. Sama Biblia nie podaje pełnego spisu własnych ksiąg. Kościół musiał rozpoznać, co jest Pismem.
Chrześcijaństwo nie zaczęło się od kompletnego tomu. Zaczęło się od życia apostolskiego. Był chrzest, Eucharystia, modlitwa, wyznanie wiary i pamięć świadków Chrystusa. Pismo było w centrum tego życia, ale nie było od niego odłączone. Dlatego chrześcijanin pyta nie tylko, co sam widzi w danym fragmencie. Pyta także, jak Kościół modlił się tym słowem i jak zostało ono obronione w sporach dogmatycznych.
Heretyk też umie cytować
Sama obecność cytatu z Biblii nie rozstrzyga jeszcze o prawdzie. Wielkie spory dogmatyczne często były sporem między różnymi sposobami czytania Biblii. Ariusz także używał Pisma. Gnostycy również odwoływali się do tekstów biblijnych. Nauczyciele błędu przychodzili z wybranymi fragmentami, z własną logiką, z pozornie spójnym systemem. Problem polegał nie na tym, że nie mieli wersetów. Problem polegał na tym, że wyrywali wersety z pełni wiary Kościoła.
Święty Ireneusz z Lyonu pisał o gnostykach, że posługiwali się słowami Pisma, ale układali je w obcy obraz. Jak człowiek, który bierze kamienie z mozaiki przedstawiającej króla i układa z nich inne stworzenie. Materiał pozostaje ten sam, ale sens zostaje zniszczony. Można mieć prawdziwe elementy i fałszywą całość.
Prawosławie boi się właśnie takiego rozbicia. Boi się Biblii pociętej na fragmenty, które zaczynają służyć czyjejś tezie. Boi się sytuacji, w której pojedynczy werset zastępuje regułę wiary, a prywatna interpretacja zaczyna udawać głos całego chrześcijaństwa.
Spór z arianizmem jest tu przykładem najważniejszym. Ariusz potrafił wskazywać fragmenty, które miały sugerować podporządkowanie Syna Ojcu. Atanazy odpowiadał, czytając Pismo w świetle całej wiary Kościoła. Syn nie jest stworzeniem. Jest prawdziwym Bogiem, współistotnym Ojcu. Ten sens nie wynika z jednego oderwanego zdania, lecz z całości biblijnego świadectwa czytanego w Kościele.
Dlatego prawosławie mówi, że potrzebna jest Tradycja. Nie jako konkurencja wobec Pisma, ale jako pamięć właściwego czytania. Tradycja chroni przed sytuacją, w której człowiek czyta Biblię przeciwko Biblii. Można znać słowa i nie znać melodii. Można mieć wersety i nie mieć wiary. Tu potrzebny jest Kościół jako przestrzeń pamięci, rozeznania i modlitwy.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Piotr Biegasiewicz, fot. domena publiczna
