Najstarsze świadectwo historyczne dotyczące istnienia monasteru św. Onufrego w Jabłecznej zawarte jest w przywileju króla Zygmunta I z 1 sierpnia 1522 roku. W Typikonie napisanym w 1488 roku i przekazanym monasterowi przez mieszczan brzeskich 12 czerwca 1527 roku znajdowała się informacja o mnichu zatworniku, który żył tam już od jedenastu lat, tzn. od 1516 roku. Najstarsza monasterska Ewangelia datowana była natomiast na 1498 rok. Dlatego też fundację monasteru św. Onufrego w Jabłecznej badacze (m.in. A. Łotocki, P. M. Batiuszkow, A. D. Grigoriew, N. A. Kotlinski, ks. S. Żeleźniakowicz, G. Kuprianowicz i inni) przesuwali na koniec XV wieku, wskazując zwykle rok 1498.
Ewangelia oraz inne księgi rękopiśmienne, a także stare druki monasteru w Jabłecznej zostały 4 grudnia 1897 roku (oraz 12 stycznia 1898 roku) przekazane do zbiorów Cerkiewno-Archeologicznego Muzeum Brackiego w Chełmie. Fakt ten poświadczają księgi inwentarzowe Chełmskiego Prawosławnego Bractwa oraz krótkie roczne sprawozdanie z działalności Muzeum za rok 1897-1898. We wrześniu 1915 roku większą część zbiorów muzealnych ewakuowano, najprawdopodobniej do Moskwy, natomiast pozostałe eksponaty uległy zniszczeniu lub rozproszeniu i znajdują się obecnie w różnych zbiorach w Chełmie i Lublinie. Zanim datowana na 1498 rok rękopiśmienna Ewangelia tetr z monasteru św. Onufrego w Jabłecznej zaginęła, jej fotografie opublikowali ks. F. Gerbaczewski wraz z krótkim opisem oraz P. M. Batiuszkow. W 1914 roku rękopis ten, obok dziesięciu innych rękopisów, zbadał i opisał również A. D. Grigoriew. Typikon z 1488 roku znajdował się wówczas nadal w bibliotece monasterskiej. Uczony wskazał, że podczas przekazania Ewangelii tetr do muzeum na wewnętrznej stronie przedniej okładki zapisano sygnaturę 94/1897, zaś na karcie ochronnej odnotowano: „z monasteru w Jabłecznej” (изъ яблочинскаго монастыря). Rękopis miał wówczas 155 kart papierowych.
W Ewangelii znajdowały się dwa zapisy wykonane przez drugiego spośród trzech kopistów, wskazujące na datę jej powstania. Pierwszy z nich, zapisany kursywą grecką i półustawem cyrylickim, znajduje się na końcu Ewangelii Jana, drugi zaś w menologionie. W obu przypadkach podano rok 7006, liczony od stworzenia świata, co odpowiada rokowi 1498.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Jerzy Ostapczuk
Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, fot. archiwum autora
