Publicyści i historycy katoliccy określają wydarzenia, zapoczątkowane 16 listopada 1926 roku w Tylawie w polskim Beskidzie Niskim, mianem „schizmy tylawskiej”, prawosławni natomiast zdecydowanie wolą używać terminu: Powrót do wiary przodków
Wspomnianego dnia zebrani na wiecu greckokatoliccy parafianie Tylawy i sąsiedniej wsi Trzciana, zadeklarowali odejście z Kościoła greckokatolickiego i przyłączenie się do Cerkwi prawosławnej. Niezwłocznie później wierni tylawscy poprosili prawosławnego metropolitę warszawskiego Dionizego o ustanowienie dla nich parafii prawosławnej. Metropolita oddelegował do Tylawy proboszcza parafii we Lwowie, hieromnicha Pantelejmona, którego niedługo potem zastąpił o. Michał Iwaśkow. Władze państwowe początkowo odmawiały uznania parafii. Dopiero 26 kwietnia 1928 roku zgodziły się na utworzenie w Tylawie filii prawosławnej parafii lwowskiej.
Wiec w Tylawie zapoczątkował wiele analogicznych wydarzeń w innych wsiach Łemkowszczyzny, przeważnie w zachodniej części Beskidu Niskiego. Na prawosławie przeszły m.in. Bartne, Binczarowa, Bogusza, Ciechania, Czarne, Desznica, Długie, Izby, Królowa Ruska, Lipna, Lipowiec, Milik, Mszana, Piorunka, Polany, Radocyna, Śnietnica, Świątkowa Wielka, Świerzowa Ruska, Trzciana, Tylawa i Wołowiec. Parafie przechodziły na prawosławie przeważnie w całości, niekiedy nawet z duchownymi, czasem tylko w części. Częściowa konwersja z reguły prowadziła do skłócenia mieszkańców.
Fala konwersji z początku zaskoczyła Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, jednak metropolita Dionizy niezwłocznie skierował księży do nowo powstałych wspólnot. 31 października 1927 synod polskiej Cerkwi prawosławnej zaplanował powołanie nowego dekanatu z dziewięcioma parafiami. 17 grudnia 1927 we Lwowie odbył się zjazd delegatów gmin przechodzących na prawosławie, który zażądał od władz państwowych uznania tych parafii i przekazania im mienia parafii greckokatolickich. W 1929 ustanowiono w Czarnem Prawosławną Misję Duchowną. Powadziła ona szeroką działalność misyjną na zachodniej Łemkowszczyźnie. W czerwcu 1932 wizytował nowe parafie Łemkowszczyzny prawosławny biskup krzemieniecki Szymon. Stopniowo w parafiach rozwinęło się normalne życie religijne – organizowano nabożeństwa, odpusty, pielgrzymki, bractwa religijne, naukę religii. W 1933 zaprzestano działalności misyjnej – zamiast tego Cerkiew prawosławna zaangażowała się w działalność kulturalno-oświatową wśród Łemków, prowadząc czytelnie, organizując obchody świąt łemkowskich.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
oprac. Grzegorz Jacek Pelica, fot. domena publiczna / Wikipedia.org
