Hagia Sophia (w języku greckim Ἁγία Σοφία, w łacińskim Hagía Sophia lub Sancta Sophia, w tureckim Ayasofya, w polskim Święta Zofia). Sophia to łacińska transliteracja greckiego słowa oznaczającego mądrość. Ayasofya to oficjalna turecka nazwa dawnej bizantyjskiej (prawosławnej) świątyni związanej ze wschodniochrześcijańskim kultem Mądrości Bożej (Hagia Sophia). Cerkiew Mądrości Bożej jest jednym z najbardziej spektakularnych budynków tego typu na świecie, który charakteryzuje się nie tylko wielkim pięknem, ale także mistrzowską inżynierią. Obecnie nosi nazwę Wielki Meczet Hagia Sophia (Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi). Została zbudowana w 537 roku jako katedra patriarchalna Konstantynopola i była największą świątynią chrześcijańską Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego (Cesarstwa Bizantyjskiego) i jednocześnie Kościoła prawosławnego, z wyjątkiem okresu Cesarstwa Łacińskiego (1204–1261), kiedy to pełniła funkcję miejskiej rzymskokatolickiej katedry. W 1453 roku, po upadku Konstantynopola i włączeniu tych ziem w granice Imperium Osmańskiego, została przekształcona w meczet. Następnie w 1935 roku świecka Republika Turecka nadała świątyni status muzeum, zaś w 2020 roku na mocy decyzji tureckich władz Hagia Sophia ponownie stała się meczetem.
Już to wręcz encyklopedyczne kalendarium historii świątyni Hagia Sophia ukazuje skomplikowaną jej historię, która na przestrzeni wieków stała się symbolem konfliktu rozgrywającego się na wielu płaszczyznach – religijnym, narodowym, politycznym, a nawet cywilizacyjnym. Świątynia Mądrości Bożej odzwierciedla też głęboki i praktycznie nierozstrzygalny antagonizm pomiędzy mniejszościami narodowymi i religijnymi funkcjonującymi w obszarze obecnego państwa tureckiego. W tym przypadku chodzi o grecko-turecki konflikt, którego symbolem jest właśnie sobór Świętej Zofii w Konstantynopolu (Stambule).
Hagia Sophia – deskrypcja historyczna
Hagia Sophia została wzniesiona w latach 532-537 z inicjatywy cesarza Justyniana I. Jako katedra Konstantynopola stanowiła symbol państwowego Kościoła wschodniochrześcijańskiego, a zarazem największą wówczas na świecie zamkniętą przestrzeń sakralną przykrytą kopułą na pendentywach. Pendentyw, czyli trójkątny element sklepienny, umożliwia przejście od kwadratowej podstawy budowli do kolistej podstawy kopuły i jest charakterystycznym rozwiązaniem architektury bizantyjskiej. Świątynia uznawana jest przez historyków sztuki za wzorcowy przykład tego stylu, który łączył tradycje hellenistyczne, późnorzymskie i wczesnochrześcijańskie. Od późnego okresu bizantyjskiego Hagia Sophia stała się modelem cerkwi kopułowej, a jej rozwiązania konstrukcyjne przejęli później architekci osmańscy, wykorzystując je przy budowie meczetów. Projekt budowli opracowali dwaj greccy konstruktorzy Izydor z Miletu i Antemiusz z Tralles. Ze względu na monumentalny charakter i nowatorską formę obiekt ustanowiono siedzibą ekumenicznego patriarchy Konstantynopola. Przez niemal tysiąc lat pozostawał największą świątynią chrześcijańską na świecie, aż do ukończenia katedry w Sewilli w 1520 roku.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Magdalena Ickiewicz-Sawicka
fot. Arild Vågen / Wikipedia.org Ioanna Stoufi-Poulimenou (konkurs fotograficzny MZP)
