Home > Listopad 2026 > Kaplica św. Barbary, Baciuty

Kaplica św. Barbary, Baciuty

Baciuty leżą na trasie kolejowej Warszawa – Białystok. Pierwsze wzmianki o wsi i okolicznych miejscowościach pojawiają się na początku XVI wieku i są powiązane z monasterem w Supraślu. Ziemie nadał Aleksander Jagiellończyk 15 września 1504 roku ówczesnemu biskupowi smoleńskiemu Józefowi Sołtanowi za wierność Wielkiemu Księstwu Litewskiemu podczas wojny z Moskwą w latach 1500-1503. Monarcha w liście tak uzasadniał decyzję: „Mając na uwadze wierną i sprawiedliwą służbę rzeczonego biskupa Smoleńskiego Józefa, którą ów nam okazał przeciwko nieprzyjacielowi naszemu i w szkodę niemałą popadł służąc nam wiernie; my z łaski naszej pożałowaliśmy go za to – daliśmy mu ludzi w powiecie Bielskim, w gminie Sarażskiej, sześć zabudowań gospodarskich pańszczyźnianych w Topilcu, w Botiutyczach, w Pyszczewie”.

Metropolita kijowski zaledwie dwa lata później nadał te dobra monasterowi w Supraślu, a rodowi Chodkiewiczów powierzył sprawowanie opieki nad posiadłościami. W konsekwencji rozbudowy dóbr w Supraślu, rozrastały się również wsie położone po wschodniej stronie Narwi. W liście potwierdzającym prawa supraskiego monasteru do terenów parafii topileckiej autorstwa Zygmunta I Starego z 1513 roku, widnieje zapis o sześciu wsiach: Topilec, Baciuty, Zawady, Zaczerlany, Kościuki i Gajewniki.

Od czasu otrzymania dóbr w 1504 roku przez biskupa Józefa Sołtana, w Toplicu i Baciutach powstały drewniane kaplice. Jak zauważa profesor Antoni Mironowicz, w XVI wieku staną się one świątyniami samodzielnych parafii, podlegających archimandrytom supraskim. O świątyni w Baciutach pierwszy zapis pojawia się już w 1506 roku, w Topilcu w 1545. Obie cerkwie otrzymały nadział po dwie włóki gruntu.

Rozrost parafii zatrzymała podpisana w 1596 roku unia w Brześciu. Mnisi suprascy pod przywództwem Hilariona Masalskiego wytrwale pozostawali przez kilka lat przy prawosławiu. Dopiero w 1635 roku dobra monasteru supraskiego, w tym m.in. Baciuty, zostały przekazane unickiemu metropolicie. W inwentarzu monasteru z 1668 roku wspomniane są wyłącznie cerkwie w Topilcu i Fastach. Oznacza to, że kaplica w Baciutach została zniszczona najprawdopodobniej w czasach unii brzeskiej, a siedziba parafii na stałe przeniosła się do Topilca.

Mamy informacje o stanie świątyni w Topilcu w końcu XVIII wieku oraz po synodzie połockim w 1839 roku. Brakuje źródeł pisanych o Baciutach. Istnieje kilka możliwych historii, wyjaśniających, w jaki sposób doszło do reaktywacji prawosławnego miejsca kultu w Baciutach.

Matuszka Antonina Troc-Sosna pisze, że społeczność Baciut miała samodzielnie ufundować kaplicę jako wdzięczność Bogu za zniesienie pańszczyzny. Opisuje również legendę o pomorze bydła. Baciuty miała nawiedzić epidemia, z powodu której umierały zwierzęta. Ludzie modlili się do św. Mikołaja. Kobiety w ciągu jednej nocy miały utkać wiele ręczników, przez które było pędzone bydło. Mężczyźni zbudowali ceglaną kapliczkę na fundamencie z polnego kamienia. Po tym zaraza miała ustąpić.

Najbardziej prawdopodobna wersja jest taka, iż pod koniec XVIII wieku proboszcz parafii w Topilcu postanowił wybudować filialną kaplicę. Z tą wersją wiąże się również legenda. Na przełomie XVIII i XIX wieku w okolicy miało panować morowe powietrze (prawdopodobnie chodzi o epidemię cholery z 1831 roku). Ludzie postanowili więc ufundować miejsce kultu św. Barbary, która według chrześcijańskiego nauczania ma chronić przed nagłą śmiercią, wojnami czy pożarami. Budowla powstała w miejscu, gdzie przed laty stała prawosławna cerkiew.

(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)

Bartłomiej Czech, fot. autor

Autor jest uczniem czwartej klasy II LO w Białymstoku, pasjonatem historii, laureatem olimpiad oraz stypendystą Prezydenta Miasta Białegostoku i Marszałka Województwa Podlaskiego.

Odpowiedz