Krynki zasiedla około 2100 mieszkańców. Granica podeszła pod to miasteczko po drugiej wojnie niczym pod gardło, na ich pola, pod stodoły, płoty. Rozpołowiła obie parafie – prawosławną i rzymskokatolicką. Krynki stały się nieprzejezdne na wschód. Urwały się szlaki prowadzące przez setki lat do Indury, Wołkowyska, Grodna, Wilna, Moskwy. A wtedy i te zachodnie straciły swą rangę. Po wojnie tylko już wyprowadzały stąd ludzi – do Sokółki, Białegostoku, Warszawy, a potem i Londynu, Nowego Jorku. Niemal nie wlewały do nich nowego życia. Z całej gminy wyprowadzały ludzi, bo we wsiach wokół dożywa po 7-10 osób.
I oto ta piękna, pofałdowana, zielona kraina, na której pola i wiejskie cmentarze zarastają lasami, a wsie ożywają tylko latem życiem ułomnym, bo konsumenckim, letniskowym, wydaje opasłą, liczącą 328 stron dużego formatu, monografię „Dzieje Cerkwi w Krynkach”. Tytuł trafny. Bo Cerkiew to struktura, świątynie, ale i lud, który ją współtworzy, w niej żyje. I ten lud prawosławny kryńskiej parafii, przez ponad dwa wieki unicki, staje się zbiorowym bohaterem monografii. Mało go teraz. Przed pierwszą wojną było prawie 3700, dziś tylko około 350 parafian.
Ale to teraz powstała wspaniała monografia jej dziejów. Jej autorem jest syn Ziemi Kryńskiej Wiesław Choruży, historyk. Wprawdzie przeżył na niej, w nieistniejącej dziś wsi Jamasze, jedynie osiem lat swego dzieciństwa, bo później wchłonęło go – jak większość z nas – „wielkie miasto Białystok”, jak pisał białoruski pisarz z Krynek Sokrat Janowicz, ale miłości do tej ziemi nikt z niego wyrwać nie może.
W zasadzie od zakończenia studiów, czyli od trzydziestu ośmiu lat, gromadził dokumenty i materiały do historii swojej baćkauszczyny, głównie do dziejów prawosławnej parafii w Krynkach, by przez ostanie niemal trzy lata pisać monografię i wydać ją na Bahacza, czyli na święto Narodzenia Matki Bożej, tu od wieków parafialne.
Powstała praca niezwykle bogata, oparta na mnóstwie źródeł, udokumentowana i pięknie opowiedziana. „Krynki” Chorużego są umieszczone na mocnym fundamencie historii, również państwowej, która przetaczała się przez to miasto, proponują zrozumienie procesów historycznych, analizę tego, jak rządy poszczególnych kniaziów, królów i carów, dekrety i ukazy, wojny i rozejmy, postanowienia cerkiewnych synodów i sejmów wpływały na życie krynczanina.
Monografię wzbogaciła i niezwykle podniosła jej wartość, krynczanka Maria Nosko. Druga połowa pracy należy głównie do niej, ta z aneksami. Aneksów mamy aż czternaście. A w nich rojno od imion i nazwisk ludzi z Krynek i wsi wokół. Mamy spis ludzi przystępujących do spowiedzi z lat 1824-1831, potem z lat 1863, 1892, 1914. Jest aneks zawierający spis duchownych, psalmistów i starostów. Inne aneksy przedstawiają wybitne osoby rodem z kryńskiej parafii, krzyże i kapliczki, cmentarze i dawne wiejskie mogiłki, szkoły od połowy XIX wieku do początku XX wieku. Jest inwentarz ekonomii grodzieńskiej.
(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)
Anna Radziukiewicz, fot. autorka
Wiesław Choruży, Dzieje Cerkwi w Krynkach, Białystok-Krynki 2026, ss. 328.




